ભારતની ન્યાય પ્રણાલી સમગ્ર વિશ્વમાં ખૂબ મોટી અને ખૂબ જ જટિલ માનવામાં આવે છે. કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસ એક પ્રકારના પડકારો રજૂ કરે છે. આ સંદર્ભમાં, એક ચોંકાવનારો આંકડો સામે આવ્યો છે કે 18 ડિસેમ્બર સુધી દેશભરની વિવિધ અદાલતોમાં 43 લાખથી વધુ ચેક બાઉન્સ કેસ પેન્ડિંગ છે. રાજસ્થાન આ મામલે ટોચ પર છે, જ્યાં 6.4 લાખથી વધુ કેસ પેન્ડિંગ છે. આ પછી મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ આવે છે. ટ્રાફિક ચલણ અને ચેક બાઉન્સના કેસો મળીને મોટી સંખ્યામાં કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસો બનાવે છે. જોકે, સરકારે ટ્રાફિક ચલાનની ચુકવણી માટે વર્ચ્યુઅલ કોર્ટની સુવિધા શરૂ કરી છે.
કોર્ટમાં વિલંબનું કારણ..
વાસ્તવમાં, ચેક બાઉન્સના કેસો સામાન્ય અદાલતોમાં ચલાવવામાં આવે છે કારણ કે તે ગુનાહિત સ્વભાવના હોય છે. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ તાજેતરમાં 20 ડિસેમ્બરે કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે ચેક બાઉન્સના મામલામાં વિલંબના ઘણા કારણો છે. આમાં વારંવાર સ્થગિત થવું, કેસોની દેખરેખ અને સુનાવણી માટે યોગ્ય વ્યવસ્થાનો અભાવ અને વિવિધ કેસોના નિકાલ માટે સમય મર્યાદાનો અભાવ સામેલ છે. આ સમસ્યાઓ કેસોના નિકાલમાં મોટો અવરોધ બની જાય છે.
કેસોના સમાધાનમાં ઘણી ગૂંચવણો
કાયદા મંત્રીએ એમ પણ કહ્યું કે અદાલતોમાં કેસોના નિકાલની ઝડપ ઘણા પરિબળો પર આધારિત છે. તેમાં ભૌતિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કોર્ટ સપોર્ટ સ્ટાફ, કેસની જટિલતા, પુરાવાનો પ્રકાર, સાક્ષીઓ અને પક્ષકારોનો સહકાર અને નિયમો અને પ્રક્રિયાઓનું યોગ્ય પાલન સામેલ છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતની પહેલ
ચેક બાઉન્સના કેસોમાં વિલંબને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે 10 માર્ચ 2021ના રોજ 10 સભ્યોની સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિનો ઉદ્દેશ્ય આ કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે જરૂરી પગલાઓનો અભ્યાસ કરવાનો હતો. સમિતિએ સ્પેશિયલ નેગોશિયેબલ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ કોર્ટ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી. ઉપરાંત, પાંચ રાજ્યો મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ગુજરાત, દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશના પાંચ જિલ્લાઓમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે વિશેષ અદાલતોની સ્થાપના કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું.
પાયલોટ પ્રોજેક્ટની સ્થિતિ
19 મે, 2022ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે આ પાયલોટ કોર્ટ એક વર્ષ માટે ચલાવવામાં આવે. પાંચ રાજ્યોના પાંચ જિલ્લાઓમાં 25 વિશેષ અદાલતોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જો કે, આ અદાલતોની પ્રગતિ અને તારણો અંગે હજુ સુધી કોઈ વિગતવાર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. ચેક બાઉન્સના કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે આ પ્રોજેક્ટના પરિણામો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
