શું સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધથી સુધરશે બાળકોની આદતો? યુકેમાં નવા કાયદાની તૈયારી
આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા આપણી જીવનશૈલીનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની ચૂક્યા છે. આપણે ભલે મોટા હોઈએ કે બાળકો, સ્ક્રીન પર વિતાવેલો સમય હવે આપણા દૈનિક જીવનનો એક મોટો હિસ્સો છે. પરંતુ બ્રિટન (UK) માંથી એક એવી ખબર સામે આવી છે, જેણે વિશ્વભરના માતા-પિતા અને ટેક કંપનીઓનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચ્યું છે. બ્રિટિશ સરકારે 16 અને 17 વર્ષના કિશોરો માટે ‘સોશિયલ મીડિયા કરફ્યુ’નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ પગલું માત્ર સાહસી જ નથી, પરંતુ વિવાદો અને ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર પણ બની ગયું છે.
આખરે આ ‘મિડનાઈટ કરફ્યુ’ શું છે?
બ્રિટન સરકારની યોજના અનુસાર, 16 અને 17 વર્ષના કિશોરો માટે રાત્રે 12 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી સોશિયલ મીડિયા એપ્સ પર એક પ્રકારનો ડિજિટલ કરફ્યુ રહેશે. જેવી ઘડિયાળમાં 12 વાગશે, આ એપ્સ આપમેળે જ આ કિશોરો માટે બ્લોક થઈ જશે. આ સમયગાળા દરમિયાન ‘ઓટોપ્લે’ વીડિયો જેવા ફીચર્સ, જે બાળકોને કલાકો સુધી સ્ક્રીન પર ચોંટાડી રાખે છે, તે સંપૂર્ણપણે બંધ રહેશે.
આ પ્રથમ વખત નથી જ્યારે બ્રિટને ડિજિટલ કડકાઈ દર્શાવી છે. ગયા મહિને જ સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે. હવે 16-17 વર્ષના કિશોરોને રાત્રિભરની ‘ડૂમસ્ક્રોલિંગ’ (અટક્યા વગર સોશિયલ મીડિયા ફીડ સ્ક્રોલ કરતા રહેવું) થી બચાવવા માટે આ નવો નિયમ લાવવામાં આવ્યો છે.
સરકારનો તર્ક: આ કેમ જરૂરી છે?
ટેકનોલોજી મંત્રી લિઝ કેન્ડલના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રતિબંધો યુવા પેઢીની દૈનિક જીવનશૈલીને સુધારવા માટે એક ‘સુરક્ષા કવચ’ સમાન છે. સરકારનું માનવું છે કે કિશોરોમાં ઊંઘની કમી, એકાગ્રતાનો અભાવ અને માનસિક તણાવનું એક મોટું કારણ રાત્રિભર ફોનનો ઉપયોગ છે.
અધિકારીઓનો તર્ક છે કે જ્યારે બાળક રાત્રે પૂરતી ઊંઘ નહીં લે, તો શાળામાં તેના શિક્ષણ પર ખરાબ અસર પડશે. સોશિયલ મીડિયાથી દૂર રહેવાથી કિશોરો તેમના પરિવાર સાથે વધુ સમય વિતાવી શકશે અને શારીરિક તેમજ માનસિક રીતે વધુ સારું અનુભવશે. ડિપ્રેશન, સ્થૂળતા અને એન્ઝાયટી (ચિંતા) જેવી સમસ્યાઓ, જે આજના યુવાનોમાં ઝડપથી વધી રહી છે, તેને ઘટાડવાનો આ એક મોટો પ્રયાસ છે.
કાયદો અને અમલીકરણની પ્રક્રિયા
આ નિયમ હાલમાં કાયદો બનવાની પ્રક્રિયામાં છે. જણાવવામાં આવી રહ્યું છે કે આ વર્ષે જ આ નિયમો બ્રિટિશ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે. જો સંસદમાંથી તેને લીલી ઝંડી મળી જાય, તો આવતા વર્ષની શરૂઆતથી જ આ નિયમો કડકાઈથી લાગુ થઈ શકે છે. સરકારનો દાવો છે કે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ આ નિયમોનું પાલન કરવું પડશે અને નિયમભંગ કરવા પર તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
સિક્કાની બીજી બાજુ: શું પ્રતિબંધ જ સમાધાન છે?
દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. જ્યાં એક તરફ આ પગલાની પ્રશંસા થઈ રહી છે, ત્યાં બીજી તરફ તેનો વિરોધ પણ ઓછો નથી. ટીકાકારોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ સમસ્યાનું કાયમી સમાધાન નથી. તેમનો તર્ક છે કે ‘નિષેધ’ (Restriction) ઘણીવાર બાળકોમાં ‘જિજ્ઞાસા’ જન્માવે છે. જો તેમની મુખ્ય એપ્સ બંધ કરી દેવામાં આવશે, તો તેઓ સોશિયલ મીડિયા સુધી પહોંચવા માટે VPN અથવા અન્ય ‘જુગાડ’ અને ગેરકાયદેસર રસ્તાઓ શોધવા લાગશે.
કેટલાક નિષ્ણાતોનું એવું પણ કહેવું છે કે સોશિયલ મીડિયા પોતે ખરાબ નથી, પરંતુ તેના ઉપયોગની રીત ખોટી છે. પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે ‘ડિજિટલ સાક્ષરતા’ (Digital Literacy) પર ભાર મૂકવો જોઈએ, જેથી બાળકો પોતે સમજી શકે કે તેમના માટે શું યોગ્ય છે અને શું ખોટું.
બાળકો માટે ડિજિટલ ભવિષ્ય
આ ચર્ચા માત્ર બ્રિટન પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ આ દિશામાં વિચારી રહ્યું છે. શું આપણે ખરેખર આપણા બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાની આ ‘લત’થી દૂર રાખી શકીશું? કદાચ આ કરફ્યુ એક શરૂઆત છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહે છે, તો આવનારા સમયમાં વિશ્વભરના ઘણા અન્ય દેશો પણ આવી નીતિઓ પર વિચાર કરી શકે છે.
હાલમાં દુનિયા એવા વળાંક પર છે જ્યાં ટેકનોલોજી અને માનવી વચ્ચેનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે. શું આ ‘ડિજિટલ કરફ્યુ’ એક નવી શરૂઆતની આહટ છે, કે પછી માત્ર ટેકનોલોજીને રોકવાનો એક નિષ્ફળ પ્રયાસ? તે આવનારો સમય જ બતાવશે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે—બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તેમના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે કોઈને કોઈ કડક પગલું ભરવું હવે સમયની માંગ બની ગયું છે.
