જો તમારા નોમિની તમારા પહેલાં મૃત્યુ પામે તો તમારા રોકાણોનું શું થશે? નિયમો શું કહે છે તે જાણો

નોમિનીનું અવસાન થાય તો તરત કરો આ કામ: કાનૂની ગૂંચવણો અને પરિવારની હેરાનગતિથી બચવાના શ્રેષ્ઠ ઉપાયો

નાણાકીય આયોજન (Financial Planning) માં જેટલું મહત્વ યોગ્ય જગ્યાએ રોકાણ કરવાનું છે, તેટલું જ મહત્વ નોમિનેશન (Nomination) પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાનું અને તેને સમયાંતરે અપડેટ રાખવાનું છે. પરંતુ જો તમે પસંદ કરેલા નોમિનીનું તમારા પહેલાં જ અવસાન થઈ જાય, તો તમારા રોકાણોનું શું થશે તે અંગે સ્પષ્ટતા હોવી અત્યંત જરૂરી છે.

બેંક ખાતું, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD), મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, પીપીએફ (PPF), ડીમેટ એકાઉન્ટ કે જીવન વીમા પોલિસી જેવી નાણાકીય સંપત્તિઓમાં રોકાણ કરતી વખતે દરેક વ્યક્તિ પોતાના પરિવારના કોઈ સભ્યને નોમિની (Nominee) તરીકે નિયુક્ત કરે છે. પરંતુ ઘણીવાર એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે જ્યાં રોકાણકાર જીવિત હોય અને તેના દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા નોમિનીનું કોઈ કારણોસર પહેલાં અવસાન થઈ જાય છે.

આવી સ્થિતિમાં તમારા રોકાણનું શું થાય છે, શું પૈસા આપોઆપ પરિવારના બીજા સભ્યને મળી જાય છે કે પછી કોઈ લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે? આવો જાણીએ આ અંગે નાણાકીય અને કાનૂની નિયમો શું કહે છે.

જો નોમિનીનું પહેલાં અવસાન થાય તો શું થાય?

જ્યારે તમે દર્શાવેલા નોમિનીનું તમારા જીવનકાળ દરમિયાન જ અવસાન થઈ જાય છે, ત્યારે તે ખાતા પરનું નોમિનેશન આપોઆપ રદબાતલ અથવા અપ્રાસંગિક (Invalid) બની જાય છે.

જો રોકાણકાર આવા સમયે નવો નોમિની ઉમેરવાનું ભૂલી જાય અને ત્યારબાદ રોકાણકારનું પણ મૃત્યુ થાય, તો તે ખાતા કે રોકાણ માટે કોઈ માન્ય નોમિની બચતો નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં બેંકો કે ફાઇનાન્સિયલ સંસ્થાઓ સીધા જ પરિવારના અન્ય સભ્યોને પૈસા ટ્રાન્સફર કરી શકતી નથી. પરિણામે, કાનૂની વારસદારોએ (Legal Heirs) સક્સેસન સર્ટિફિકેટ, વિલ (વસિયતનામું) અથવા નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) જેવા અનેક જટિલ કાગળો રજૂ કરવા પડે છે, જેમાં કાનૂની ખર્ચ અને સમય બંનેનો મોટો વ્યય થાય છે.

શું નવો નોમિની ગમે ત્યારે ઉમેરી શકાય?

હા, નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમો અનુસાર રોકાણકાર પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન ગમે ત્યારે પોતાના નોમિની બદલી શકે છે અથવા નવો નોમિની ઉમેરી શકે છે.

બેંકો, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હાઉસીસ, ઈન્સ્યોરન્સ કંપનીઓ અને ડિપોઝિટરીઝ (ડીમેટ ખાતા માટે) રોકાણકારોને ઓનલાઇન અથવા ઑફલાઇન ફોર્મ ભરીને નોમિનેશન અપડેટ કરવાની મંજૂરી આપે છે. જો તમારા અગાઉના નોમિનીનું અવસાન થયું હોય, તો મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર સાથે રજૂ કરીને વિલંબ કર્યા વગર નવા નોમિનીનું નામ નોંધાવી દેવું જોઈએ.

માત્ર નોમિની જ કાનૂની માલિક નથી: વસિયતનામાનું મહત્વ

નાણાકીય અને કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, મોટાભાગના લોકોમાં એ ગેરસમજ હોય છે કે નોમિની જ સંપત્તિનો આખરી માલિક છે. વાસ્તવમાં, નોમિની માત્ર એક ‘ટ્રસ્ટી’ અથવા ‘સંરક્ષક’ છે, જે રોકાણકારના મૃત્યુ પછી નાણાકીય સંસ્થા પાસેથી રકમ મેળવવા માટે અધિકૃત છે.

પરંતુ તે રકમ પર અંતિમ હક કાનૂની વારસદારોનો (Legal Heirs) જ રહે છે, જે વારસાના કાયદા (Succession Laws) અથવા રોકાણકારના વસિયતનામા (Will) દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી, મોટી સંપત્તિ કે બહુવિધ રોકાણો ધરાવતા વ્યક્તિઓએ સ્પષ્ટ વસિયતનામું બનાવવું જોઈએ જેથી ભવિષ્યમાં કૌટુંબિક વિવાદો અટકાવી શકાય.

કયા કયા રોકાણોમાં નોમિની ચકાસવું અનિવાર્ય છે?

દરેક રોકાણકારે પોતાના નાણાકીય પોર્ટફોલિયોની સમીક્ષા કરતી વખતે નીચે દર્શાવેલા تمام રોકાણોમાં નોમિનીનું નામ ચકાસી લેવું જોઈએ:

• બેંક એકાઉન્ટ અને એફડી: બચત, ચાલુ અને ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ ખાતાઓ.

• સરકારી બચત યોજનાઓ: પીપીએફ (PPF), ઈપીએફ (EPF), અને નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ.

• શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ: તમામ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયો અને ડીમેટ એકાઉન્ટ.

• વીમા પોલિસી: ટર્મ ઈન્સ્યોરન્સ અને લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ પોલિસીઓ.

પોતાના પરિવારને ભવિષ્યની મોટી માનસિક અને આર્થિક ગૂંચવણોથી બચાવવા માટે નોમિનેશન અપડેટ રાખવું એ જવાબદારીપૂર્વકના નાણાકીય આયોજનનું સૌથી અગત્યનું પગલું છે.