ભારત સરકારના પંચાયતી રાજ મંત્રાલય દ્વારા તાજેતરમાં વર્ષ 2022-23 માટે પ્રથમ વખત જાહેર કરાયેલ પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) માં ગુજરાતે ગ્રામીણ શાસન અને ટકાઉ વિકાસના ક્ષેત્રમાં એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કર્યો છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના મજબૂત ગામ, સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રના વિઝન અને મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ, ગુજરાતે ગ્રામીણ વિકાસમાં મોટી સફળતા હાંસલ કરી છે.
રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસ, દર વર્ષે 24 એપ્રિલે ઉજવવામાં આવે છે, જે 1992 માં પસાર થયેલા 73મા બંધારણીય સુધારા કાયદાની યાદમાં ઉજવવામાં આવે છે. આ કાયદા દ્વારા, ભારતમાં પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થાનું સંસ્થાકીયકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં જ પંચાયત પ્રગતિ સૂચકાંકમાં ગુજરાતની તાજેતરની સિદ્ધિ રાજ્યના પાયાના સ્તરે મજબૂત શાસન અને ટકાઉ ગ્રામીણ વિકાસમાં તેની અગ્રણી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે
‘અગ્રણી’ અને ‘ઉત્તમ પ્રદર્શન’ માં ટોચનું સ્થાન
ભારત સરકારના આ PAI સૂચકાંકમાં, દેશભરમાં કુલ 2,16,285 મંજૂર ગ્રામ પંચાયતોમાંથી, ગુજરાતની 346 પંચાયતોને ‘અગ્રણી’ શ્રેણીમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે અને 13,781 પંચાયતોને ‘વધુ સારું પ્રદર્શન કરતી’ શ્રેણીમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે, જે બંને શ્રેણીઓમાં દેશમાં સૌથી વધુ છે. તે જ સમયે, તેલંગાણા 270 અગ્રણી પંચાયતો સાથે આ સૂચકાંકમાં બીજા ક્રમે રહ્યું. જ્યારે સારા પ્રદર્શનની શ્રેણીમાં, મહારાષ્ટ્ર ૧૨,૨૪૨ પંચાયતો સાથે બીજા ક્રમે અને તેલંગાણા ૧૦,૦૯૯ પંચાયતો સાથે ત્રીજા ક્રમે રહ્યું. આ PAI સૂચકાંકમાં, દેશની 2,55,699 ગ્રામ પંચાયતોમાંથી, 2,16,285 પંચાયતોએ માન્ય ડેટા સબમિટ કર્યો હતો, જેમાંથી 699 પંચાયતો ‘અગ્રણી’ હતી, 77,298 ‘વધુ સારું પ્રદર્શન કરતી’ હતી અને 1,32,392 ‘મહત્વાકાંક્ષી’ પંચાયતો હતી.
PAI ના રાજ્ય નોડલ અધિકારી અને ગુજરાતના પંચાયત વિભાગના અધિક વિકાસ કમિશનર ડૉ. ગૌરવ દહિયા (IAS) એ આ સિદ્ધિ પાછળ રાજ્ય સરકારની વ્યૂહરચના પર પ્રકાશ પાડતા કહ્યું, “ગુજરાતની આ સિદ્ધિ રાજ્યની પાયાના વિકાસ અને ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યોના સ્થાનિકીકરણ પ્રત્યેની ઊંડી પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ સફળતા પાછળ અનેક સમીક્ષા બેઠકો, વિવિધ ક્ષમતા નિર્માણ સત્રો અને તમામ સ્તરે સંકલિત પ્રયાસોએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. ગુજરાતની પંચાયતોએ ડેટા-આધારિત આયોજન અને વિભાગીય સંકલનનું પ્રભાવશાળી ઉદાહરણ સ્થાપિત કર્યું છે. વિકસિત પંચાયતના વિઝન પર આધારિત રાજ્ય સરકાર પુરાવા-આધારિત સુશાસન દ્વારા પ્રધાનમંત્રીના વિકસિત ભારતના સ્વપ્નને સાકાર કરવા તરફ સતત આગળ વધી રહી છે.
પંચાયત પ્રગતિ સૂચકાંકનું મહત્વ શું છે?
પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) એ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (LSDGs) અનુસાર દેશની 2.5 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોની પ્રગતિને માપવા માટે એક વ્યાપક મૂલ્યાંકન સાધન છે. આ સૂચકાંક ગામડાઓના પાયાના વિકાસને માપવા અને પંચાયતોની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવા તરફ એક મોટું અને ઐતિહાસિક પગલું માનવામાં આવે છે, જેમાં ગરીબી મુક્ત અને સારી આજીવિકા, સ્વસ્થ પંચાયત, બાળ-મૈત્રીપૂર્ણ પંચાયત, પાણી-પર્યાપ્ત પંચાયત, સ્વચ્છ અને હરિયાળી પંચાયત, આત્મનિર્ભર માળખાગત પંચાયત, સામાજિક રીતે ન્યાયી અને સલામત પંચાયત, સુશાસન પંચાયત અને મહિલા-મૈત્રીપૂર્ણ પંચાયત જેવા 9 થીમ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ થીમ્સનું મૂલ્યાંકન 435 સ્થાનિક સૂચકાંકો અને 566 ડેટા પોઈન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
“વિકસિત પંચાયત” દ્વારા વિકસિત ભારત સાકાર થશે.
જ્યારે ગ્રામ પંચાયતો સક્ષમ અને સશક્ત બને છે, ત્યારે તેઓ માત્ર ગ્રામીણ વિસ્તારોનું ચિત્ર જ નહીં, પણ વિકસિત ભારતના સ્વપ્નને પણ નક્કર આકાર આપે છે. ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરાયેલ પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) આ વિચારસરણીને મજબૂત બનાવે છે. આ સૂચકાંકમાં ગુજરાતનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન દર્શાવે છે કે રાજ્ય માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિકસિત પંચાયતો દ્વારા વિકસિત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
