શું આર.ઓ.નું પાણી શરીર માટે પૂરતું છે? ખોરાક દ્વારા પોષણ કેવી રીતે મેળવવું?
આજના સમયમાં ભારતીય ઘરોમાં આર.ઓ. (Reverse Osmosis – RO) વોટર પ્યુરિફાયર એક સામાન્ય જરૂરિયાત બની ગયું છે. આર.ઓ. સિસ્ટમ પાણીમાંથી બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ભારે ધાતુઓ અને અન્ય હાનિકારક દ્રવ્યોને દૂર કરીને તેને પીવા માટે સુરક્ષિત બનાવે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી એક પ્રશ્ન સતત ચર્ચાઈ રહ્યો છે: શું આર.ઓ. પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા જરૂરી ખનિજો (minerals) પણ દૂર કરી નાખે છે? શું લાંબા ગાળા સુધી આર.ઓ.નું પાણી પીવું સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોઈ શકે? નિષ્ણાતોના મતે, આ ચિંતા ઘણી અંશે અતિશયોક્તિભરી છે.
R.O. પાણી શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા અને ખનિજોનું મહત્વ
આર.ઓ. સિસ્ટમ પાણીને એક અર્ધ-પારગમ્ય (semi-permeable) મેમ્બ્રેનમાંથી ઉચ્ચ દબાણ સાથે પસાર કરે છે. આ પ્રક્રિયા એટલી સૂક્ષ્મ હોય છે કે તે પાણીમાં રહેલા ઓગળેલા ક્ષારો અને ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢી નાખે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા કુદરતી ખનિજો પણ દૂર થઈ શકે છે. ઘણા લોકોને લાગે છે કે આ પાણી ‘ખૂબ જ શુદ્ધ’ હોવાને કારણે સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે માનવ શરીરને ખનિજોની જરૂરિયાત મુખ્યત્વે આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેના દ્વારા મળે છે, પાણી દ્વારા નહીં.
ખોરાક દ્વારા ખનિજોની પૂર્તિ: શું ખોરાક આર.ઓ. પાણીની ઉણપ ભરી શકે?
ક્લિનિકલ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ પાલક નાગપાલના જણાવ્યા અનુસાર, પાણી પીવાથી મળતા ખનિજો આપણા શરીરની કુલ જરૂરિયાતના માત્ર એક નાના હિસ્સા જેટલા જ હોય છે. આપણા શરીરને જરૂરી પોષક તત્વોનો મોટો ભાગ આપણે દરરોજ જે આહાર લઈએ છીએ તેમાંથી મળે છે. જો તમે વિવિધ પ્રકારના અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખોરાક લેતા હોવ, તો આર.ઓ. પાણી દ્વારા થતા નજીવા ખનિજોના ઘટાડાથી શરીરમાં કોઈ ખાસ ઉણપ (deficiency) સર્જાતી નથી.
આપણું શરીર કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમ માટે મુખ્યત્વે આહાર પર નિર્ભર છે:
-
કેલ્શિયમ: દૂધ, દહીં, પનીર, રાગી, તલ, બદામ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી કેલ્શિયમનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે. તે હાડકાં અને દાંતના સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત જરૂરી છે.
-
મેગ્નેશિયમ: કોળાના બીજ, કાજુ, બદામ, ઓટ્સ, બ્રાઉન રાઈસ, કઠોળ અને લીલા શાકભાજીમાં મેગ્નેશિયમ વિપુલ માત્રામાં હોય છે. તે સ્નાયુઓ અને ચેતાતંત્રના કાર્ય માટે જરૂરી છે.
-
પોટેશિયમ: કેળા, નાળિયેર પાણી, શક્કરિયા, કઠોળ અને પાલક પોટેશિયમના ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. તે બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને નિયંત્રિત રાખવામાં મદદ કરે છે.
કિડની સ્વાસ્થ્ય અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન પર અસર
ઘણા લોકોને એવી શંકા હોય છે કે આર.ઓ. પાણી કિડની પર અસર કરે છે. નેફ્રોલોજિસ્ટ ડો. અનીશ નંદા સ્પષ્ટ કરે છે કે આર.ઓ. પાણી સુરક્ષિત છે. કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે ખનિજોના સ્તર કરતા વધુ મહત્વનું છે કે તમે પૂરતું શુદ્ધ પાણી પીઓ છો કે નહીં. કિડનીનું મુખ્ય કામ શરીરમાંથી ઝેરી કચરો દૂર કરવાનું છે, અને તેના માટે આર.ઓ. દ્વારા શુદ્ધ થયેલું પાણી સૌથી સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.
શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જાળવવું એ એક અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા છે, જેમાં કિડની, હોર્મોન્સ અને આપણે લીધેલો આહાર સાથે મળીને કામ કરે છે. માત્ર પીવાના પાણીના આધારે ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન થવાની શક્યતા ખૂબ જ નહિવત છે. જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વસ્થ આહાર લેતી હોય, તો તેમનું શરીર આપમેળે આ સંતુલન જાળવી રાખે છે.
શું રી-મિનરલાઇઝ્ડ (Re-mineralised) વોટર લેવું જોઈએ?
આજકાલ બજારમાં એવા વોટર પ્યુરિફાયર પણ ઉપલબ્ધ છે જે પાણી શુદ્ધ કર્યા પછી તેમાં ફરીથી કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા ખનિજો ઉમેરે છે (Remineralization). જો તમને આર.ઓ. પાણીનો સ્વાદ ગમતો ન હોય અથવા તમે વધુ સાવચેતી રાખવા માંગતા હોવ, તો આ પ્રકારના પ્યુરિફાયર પસંદ કરી શકાય છે. જોકે, આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ મુખ્ય પ્રાથમિકતા પાણી શુદ્ધ અને જંતુમુક્ત હોવી જોઈએ.
અંતમાં, એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે આર.ઓ. પાણી પીવું એ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી નથી, પરંતુ તે માત્ર એક ભાગ છે. તમારા શરીરની સુખાકારીનો આધાર તમારી જીવનશૈલી અને તમે કેવો આહાર લો છો તેના પર છે. જો તમારો આહાર સંતુલિત હોય, તો આર.ઓ. પાણી કોઈ પણ ચિંતા વગર પી શકાય છે.
