સોનું રાખનારાઓ માટે મોટા સમાચાર: રશિયા અને તુર્કીની આ ચાલથી આખું બજાર ગરમાયું, શું આ ‘ગોલ્ડ ક્રેશ’ના સંકેત છે?
જ્યારે દુનિયામાં અસ્થિરતા વધે, યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાય કે આર્થિક સંકટ આવે, ત્યારે રોકાણકારોથી લઈને દેશોની સરકારો સુધી દરેકનો ભરોસો એક જ વસ્તુ પર હોય છે – સોનું (Gold). સોનાને ‘સેફ હેવન’ એટલે કે સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે. પરંતુ, હાલમાં જે રીતે મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધને કારણે તણાવ વધ્યો છે, તે જોતા કેટલાક દેશોની સેન્ટ્રલ બેંકો દબાણમાં દેખાઈ રહી છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC) ના તાજેતરના અહેવાલે બજારમાં ખળભળાટ મચાવ્યો છે. આ અહેવાલ મુજબ, દુનિયાના બે મોટા દેશો – તુર્કી અને રશિયા – એ પોતાના સોનાના ભંડારમાંથી હિસ્સો વેચવાનું શરૂ કર્યું છે. પરંતુ શું આ ખરેખર ચિંતાનો વિષય છે? કે પછી આ કોઈ મોટી આર્થિક રણનીતિનો ભાગ છે? ચાલો વિગતવાર સમજીએ.
તુર્કી અને રશિયા: કોણે કેટલું સોનું વેચ્યું?
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના ડેટા અનુસાર, ફેબ્રુઆરી 2026 માં:
-
તુર્કીએ 8 ટન સોનું વેચ્યું.
-
રશિયાએ 6 ટન સોનું વેચ્યું.
જોકે, તુર્કીની સ્થિતિ આ આંકડાઓ કરતા ઘણી વધુ જટિલ છે. ફેબ્રુઆરીમાં 8 ટનનો ઘટાડો તો માત્ર શરૂઆત હતી. અંદાજ મુજબ, માર્ચ 2026 માં તુર્કીની સેન્ટ્રલ બેંકે લિક્વિડિટી (રોકડ નાણાંની ઉપલબ્ધતા) અને ફોરેન એક્સચેન્જ ઓપરેશન્સ માટે આશરે 50 ટન સોનાનો ઉપયોગ કર્યો છે.
શું તુર્કી ખરેખર સોનું વેચી રહ્યું છે?
તુર્કીના સેન્ટ્રલ બેંકના ગવર્નર ફાતિહ કરાહને બ્લૂમબર્ગ એચટી (Bloomberg HT) ને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે આ વ્યવહારો દેખાય છે તેવા સીધા ‘વેચાણ’ નથી.
તેમણે સમજાવ્યું કે આમાંનો મોટો હિસ્સો ‘ગોલ્ડ-કરન્સી સ્વેપ ફ્યુચર્સ’ (Gold-Currency Swap Futures) છે.
સરળ ભાષામાં સમજો: બેંક અત્યારે સોનું આપીને સામે કરન્સી (ડોલર) મેળવે છે, પરંતુ જ્યારે આ કોન્ટ્રાક્ટની મુદત પૂરી થશે (Mature થશે), ત્યારે તે સોનું ફરીથી તુર્કીના અનામત ભંડારમાં પાછું આવી જશે. એટલે કે, આ કાયમી વેચાણ નથી, પણ કામચલાઉ વ્યવસ્થા છે.
તુર્કીએ સોનાનો ઉપયોગ કેમ કરવો પડ્યો?
વર્ષ 2025 ના અંતે તુર્કી પાસે 613.70 ટન સોનાનો ભંડાર હતો. તો પછી અચાનક 58 ટન સોનાનો વહીવટ કેમ કરવો પડ્યો? આની પાછળ ત્રણ મુખ્ય કારણો જવાબદાર છે:
-
તુર્કીશ લીરા (Lira) પર દબાણ: ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધ્યા છે. તુર્કી તેલની આયાત પર નિર્ભર છે, તેથી તેની કરન્સી ‘લીરા’ પર ભારે દબાણ છે. જ્યારે વિદેશી રોકાણકારો દેશમાંથી પૈસા પાછા ખેંચે છે, ત્યારે ડોલરની માંગ વધે છે અને સ્થાનિક ચલણ તૂટે છે.
-
આકાશ આંબતી મોંઘવારી: તુર્કીમાં મોંઘવારીનો દર અત્યારે 30% ની આસપાસ છે (જે 2022 માં 85% સુધી પહોંચ્યો હતો). આ મોંઘવારીને કાબૂમાં લેવા માટે વ્યાજ દર 37% જેટલા ઉંચા રાખવામાં આવ્યા છે.
-
ફોરેન રિઝર્વમાં ઘટાડો: જ્યારે દેશ પાસે ડોલરનો ભંડાર ઓછો થઈ જાય, ત્યારે પોતાની કરન્સીને બચાવવા માટે સોનું જ એકમાત્ર એવો વિકલ્પ બચે છે જેનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં રોકડ મેળવવા માટે થઈ શકે.
રશિયાની સ્થિતિ શું છે?
રશિયા માટે સોનું વેચવું એ મજબૂરી અને રણનીતિ બંને છે. યુક્રેન સાથેના લાંબા યુદ્ધ અને પશ્ચિમી દેશોના આર્થિક પ્રતિબંધોને કારણે રશિયાના ડોલર રિઝર્વ ફ્રીઝ કરી દેવામાં આવ્યા છે. આવા સમયે રશિયા પોતાના સોનાના ભંડારનો ઉપયોગ કરીને તેની અર્થવ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીમાં 6 ટનનું વેચાણ એ તેની યુદ્ધના ખર્ચને પહોંચી વળવાની રણનીતિનો ભાગ હોઈ શકે છે.
સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા સોનાનો આવો ઉપયોગ એ સંકેત આપે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક ખેંચતાણ વધી રહી છે. જોકે, મોટાભાગના દેશો (જેમ કે ભારત અને ચીન) હજુ પણ સોનું ખરીદી રહ્યા છે.
તુર્કી જેવી સ્થિતિ ત્યારે જ સર્જાય છે જ્યારે કોઈ દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને કરન્સી અત્યંત જોખમમાં હોય. સામાન્ય રોકાણકારો માટે સોનું હજુ પણ લાંબા ગાળે સૌથી સુરક્ષિત સંપત્તિ છે. સેન્ટ્રલ બેંકોના આ પગલાં એ ‘Crisis Management’ નો ભાગ છે, નહીં કે સોનાની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો.
