મે 2026 માં કેવી રીતે ઇમ્પોર્ટ ડ્યુટીએ બચાવી લીધી દેશની GST આવક?

મે મહિનામાં GST કલેક્શન ₹1.94 લાખ કરોડ રહ્યું, જે વાર્ષિક ધોરણે 3.2% ની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે

નાણાકીય વર્ષના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં અર્થતંત્રની ગતિવિધિઓ સમજવા માટે જીએસટી (GST) ના આંકડા સૌથી મહત્વપૂર્ણ માપદંડ ગણાય છે. એપ્રિલ મહિનાના ઐતિહાસિક ઓલ-ટાઇમ હાઈ કલેક્શન બાદ, મે ૨૦૨૬ ના મહિનામાં જીએસટીની કમાણીમાં માસિક ધોરણે ઘટાડો નોંધાયો છે, પરંતુ વાર્ષિક ધોરણે પોઝિટિવ ગ્રોથ જળવાઈ રહ્યો છે.

ભારતીય અર્થતંત્રમાં કર વસૂલાતનું માળખું હજુ પણ મજબૂત સ્તરે ટકી રહ્યું છે, પરંતુ માસિક ધોરણે તેમાં ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, મે ૨૦૨૬ ના મહિનામાં દેશનું કુલ જીએસટી (GST) કલેક્શન ₹૧.૯૪ લાખ કરોડ નોંધાયું છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના મહિનામાં ₹૨.૪૨ લાખ કરોડના સર્વકાલીન સર્વોચ્ચ રેકોર્ડ સ્તરની સરખામણીએ, મે મહિનાની આવક આશરે ₹૫૦,૦૦૯ કરોડ ઓછી છે. જો કે, રાહતની વાત એ છે કે વાર્ષિક ધોરણે (Year-on-Year) જીએસટી સંગ્રહમાં ૩.૨% નો વધારો જોવા મળ્યો છે, કારણ કે ગયા વર્ષે મે ૨૦૨૫ માં આ આંકડો ₹૧.૮૮ લાખ કરોડ હતો. વૈતિહાસિક દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો, માસિક ઘટાડા છતાં આ કલેક્શન અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું “મે મહિનાનું GST કલેક્શન” સાબિત થયું છે.

ચોખ્ખી આવક અને રીફંડના ગણિત પર એક નજર

સરકારી ડેટા અનુસાર, સરકારે કરદાતાઓને રીફંડ આપ્યા બાદ મે મહિનામાં ચોખ્ખી (Net) GST આવક ૩.૩% ની વૃદ્ધિ સાથે ₹૧.૬૭ લાખ કરોડ રહી છે, જે ગયા વર્ષે સમાન ગાળામાં ₹૧.૬૨ લાખ કરોડ હતી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા કુલ જીએસટી રિફંડ ૨.૬% વધીને ₹૨૭,૨૮૧ કરોડ ચૂકવવામાં આવ્યું છે. જો ઇતિહાસના પાના ઉથલાવીએ તો, મે ૨૦૨૦ ના કોરોના રોગચાળાના સમયમાં દેશનું જીએસટી કલેક્શન માત્ર ₹૬૨,૦૦૯ કરોડ હતું, જેની સરખામણીએ માત્ર છ વર્ષમાં ભારતની જીએસટી કમાણી ત્રણ ગણાથી પણ વધુ વધી ગઈ છે, જે આર્થિક વિસ્તરણનો મોટો પુરાવો છે.

જીએસટી કલેક્શન ટ્રેન્ડ: વાર્ષિક પ્રગતિ અને સંગ્રહનું વિભાજન

છેલ્લા ચાર વર્ષમાં મે મહિનાના જીએસટી સંગ્રહની સ્થિતિ અને સ્થાનિક વિરુદ્ધ આયાત આધારિત આવકનું વિશ્લેષણ નીચે મુજબ છે:

સ્થાનિક વપરાશમાં નબળાઈ, પણ આયાતે બચાવી લીધી લાજ

મે ૨૦૨૬ ના આર્થિક ડેટાનું સૌથી ચોંકાવનારું પાસું એ રહ્યું કે દેશની અંદર સામાન અને સેવાઓના વપરાશ એટલે કે સ્થાનિક માંગ-આધારિત જીએસટી સંગ્રહ નબળો પડ્યો છે. કુલ સ્થાનિક જીએસટી વસૂલાત આવક ૨.૬% ઘટીને ₹૧.૩૫ લાખ કરોડ થઈ ગઈ છે. જો કે, તેની સામે આયાત-આધારિત જીએસટી સંગ્રહે દેશના ગ્રોથને જબરદસ્ત ટેકો આપ્યો છે. કુલ આયાત આવક ૧૯.૧% ના જંગી ઉછાળા સાથે ₹૫૯,૬૫૪ કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં રૂપિયાના અવમૂલ્યનને કારણે આયાત બિલ મોંઘું થયું છે, જેના લીધે કસ્ટમ્સ અને આયાત પરની જીએસટી વસૂલાતમાં ૧૯.૭% નો મોટો ફાયદો સરકારને મળ્યો છે.

રાજ્યવાર જીએસટીના આંકડા: દિલ્હી આંચકો, ગુજરાતમાં તેજી

રાજ્યોની વાત કરીએ તો મિશ્ર પ્રતિસાદ જોવા મળ્યો છે. આઈજીએસટી (IGST) સેટલમેન્ટ પહેલા કેરળમાં ૧૯%, કર્ણાટકમાં ૧૧%, આંધ્ર પ્રદેશમાં ૧૧%, ઉત્તર પ્રદેશમાં ૯% અને મહારાષ્ટ્રમાં ૮% નો મજબૂત વિકાસ નોંધાયો છે, જ્યારે ગુજરાતમાં પણ ૩% નો સુધારો જોવા મળ્યો છે. બીજી તરફ, દેશની રાજધાની દિલ્હીના સેટલમેન્ટ પહેલાના સંગ્રહમાં ૩code૬% નો મોટો ઘટાડો થયો છે. તમિલનાડુ અને રાજસ્થાનમાં પણ નકારાત્મક ટ્રેન્ડ રહ્યો છે.

પરંતુ, આઈજીએસટી સેટલમેન્ટ પછીના આંકડા જોઈએ તો હરિયાણાની આવકમાં ૨૨%, કર્ણાટકમાં ૧૭%, જ્યારે ગુજરાત અને આંધ્ર પ્રદેશ બંનેમાં ૧૬% નો શાનદાર ઉછાળો આવ્યો છે. દિલ્હી સેટલમેન્ટ પછી પણ ૨૬% ના ઘટાડા સાથે પાછળ રહ્યું છે. સમગ્ર રીતે જોતાં, આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતમાં કર વસૂલાતનો આધાર ઊંચો હોવા છતાં, સ્થાનિક બજારમાં વપરાશ વધારવા માટે સરકારે વધુ પ્રયાસો કરવા પડશે.