BSNL ને મોટો ફટકો: ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ જારી કરવામાં બેદરકારી નડી, હાઈકોર્ટે બેંકને લાખો રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવા કર્યો આદેશ

ડુપ્લિકેટ સિમથી લાગ્યો ₹૮૭ લાખનો ચૂનો! કર્ણાટક હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો; હવે ટેલિકોમ કંપનીઓએ ભરવો પડશે ભારે દંડ

ડિજિટલ યુગમાં સાયબર ગુનાઓ અને બેંકિંગ છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ સતત વધી રહ્યા છે, પરંતુ તાજેતરમાં એક એવો ચોંકાવનારો કિસ્સો સામે આવ્યો છે જેણે દેશની તમામ ટેલિકોમ કંપનીઓ અને બેંકોની ઊંઘ ઉડાડી દીધી છે. ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ મેળવીને આચરવામાં આવેલા કરોડો રૂપિયાના ફ્રોડના એક મામલામાં અદાલતે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. કર્ણાટક હાઈકોર્ટે ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ જારી કરવામાં ગંભીર બેદરકારી દાખવવા બદલ સરકારી ટેલિકોમ કંપની BSNL ને એક સહકારી બેંકને લાખો રૂપિયાનું મોટું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ચુકાદો સાયબર સુરક્ષા અને ગ્રાહકોના અધિકારોની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

આજના સમયમાં આપણો મોબાઈલ નંબર માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી, પરંતુ તે આપણા બેંક ખાતાની સુરક્ષાની ચાવી પણ છે. પરંતુ જો ટેલિકોમ કંપની આ ચાવી કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિના હાથમાં સોંપી દે તો કેવો વિનાશ સર્જાઈ શકે છે, તેનો જીવતોજાગતો કિસ્સો કર્ણાટક હાઈકોર્ટમાં સામે આવ્યો છે. અદાલતે ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ જારી કરવામાં ગુનાહિત બેદરકારી દાખવવા બદલ ભારત સંચાર નિગમ લિમિટેડ (BSNL) ને આકરો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યોગ્ય દસ્તાવેજો અને ચકાસણી વિના ડુપ્લિકેટ સિમ આપવાના કારણે જ સાયબર અપરાધીઓને બેંકના ગોપનીય ઓટીપી (OTP) ની એક્સેસ મળી ગઈ અને તેમણે એક સહકારી બેંકના ખાતામાંથી ₹૮૭.૭ લાખ ઉપાડી લીધા હતા. આ નુકસાન બદલ હવે BSNL એ સંબંધિત બેંકને ₹૫.૫ મિલિયન (૫૫ લાખ રૂપિયા) થી વધુનું વળતર ચૂકવવું પડશે.

કેવી રીતે આચરી આખી છેતરપિંડી?

આ સમગ્ર મામલો ‘શ્રી બસવેશ્વર પટ્ટણ સહકારી બેંક નિયમિથા’ સાથે જોડાયેલો છે. આ સહકારી બેંકનું એક ચાલુ ખાતું (Current Account) કેનેરા બેંકમાં આવેલું હતું. આ ખાતામાંથી થતા તમામ પ્રકારના ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અને ઓનલાઇન નાણાકીય વ્યવહારો માટેનો ઓટીપી (OTP) મેળવવા માટે બેંકે એક સત્તાવાર BSNL મોબાઈલ નંબર રજિસ્ટર્ડ કરાવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૯ ના ફેબ્રુઆરી મહિનાની ૬ અને ૭ તારીખ દરમિયાન આ ખાતામાંથી આરટીજીએસ (RTGS) અને નેફ્ટ (NEFT) ના માધ્યમથી અચાનક ૭ જેટલા અનધિકૃત વ્યવહારો થયા, જેના દ્વારા કુલ ₹૮૭.૭ લાખની રકમ અન્ય ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવી.

જ્યારે આ બાબતની ઉંડાણપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો કે, બેંગલુરુ સ્થિત BSNL ની મુખ્ય ઓફિસમાંથી કોઈ અજ્ઞાત વ્યક્તિએ બેંકના આ રજિસ્ટર્ડ નંબરનું ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ કઢાવી લીધું હતું. બેંકના સત્તાવાળાઓએ આવી કોઈ ડુપ્લિકેટ સિમની વિનંતી કરી ન હતી કે તેને અધિકૃત કરી ન હતી. આ નકલી સિમ કાર્ડ એક્ટિવેટ થતાં જ અસલી સિમ બંધ થઈ ગયું અને સાયબર ગુનેગારોને તમામ બેંકિંગ ઓટીપી મળવા લાગ્યા, જેનાથી તેમણે મિનિટોમાં ખાતું સાફ કરી નાખ્યું. જોકે, બાદમાં પોલીસ અને કાયદાકીય કાર્યવાહી દ્વારા અંદાજે ₹૩૭.૧૨ લાખની રકમ વસૂલ કરવામાં સફળતા મળી હતી, તેમ છતાં બેંકને ₹૫૦.૫૦ લાખનું ચોખ્ખું નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું.

અદાલતે BSNL ને કેમ કસૂરવાર ઠેરવી?

આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ સૂરજ ગોવિંદરાજે ટેલિકોમ કંપનીની કામગીરી સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે, મૂળ ગ્રાહક સિવાયના કોઈ અજાણ્યા બિન-ગ્રાહક વ્યક્તિને ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ સોંપી દેવું એ જ દર્શાવે છે કે કંપનીની વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા કાં તો થઈ જ નથી અથવા તો તે અત્યંત બેદરકારીથી કરવામાં આવી છે. કોર્ટે ઉમેર્યું કે, જ્યારે કોઈ મોબાઈલ નંબર સીધો મોટા નાણાકીય વ્યવહારો અને બેંકિંગ ઓટીપી સાથે જોડાયેલો હોય, ત્યારે ટેલિકોમ ઓપરેટર્સની કાનૂની અને નૈતિક જવાબદારી બમણી થઈ જાય છે.

તપાસમાં એ પણ સામે આવ્યું હતું કે BSNL ના જ એક કર્મચારીની સંડોવણી અથવા ભૂલના કારણે આ ડુપ્લિકેટ સિમ જારી થયું હતું, જેની સામે વિભાગીય તપાસ પણ શરૂ કરાઈ હતી. આથી કોર્ટે કંપનીની એ દલીલ નકારી કાઢી કે કર્મચારીની વ્યક્તિગત ભૂલ માટે કંપની જવાબદાર નથી.

વીમાની દલીલ પણ કોર્ટે ફગાવી દીધી

બીએસએનએલ દ્વારા કોર્ટમાં બચાવ પક્ષે એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે, બેંકને વીમા (Insurance) અને અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી પહેલેથી જ નુકસાનીના કેટલાક નાણાં પરત મળી ચૂક્યા છે, તેથી કંપનીએ વધારાનું કોઈ વળતર ચૂકવવું જોઈએ નહીં. પરંતુ હાઈકોર્ટે આ દલીલને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દેતા કહ્યું કે, જો કોઈ સંસ્થાએ પોતાની સમજદારીથી વીમો લીધો હોય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે બેદરકારી દાખવનાર પક્ષ પોતાની કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ જાય.

કેટલું વળતર આપવું પડશે?

હાઈકોર્ટે અગાઉના વળતરના આદેશને યથાવત રાખી તેમાં વધારો કર્યો છે અને BSNL ને નીચે મુજબની રકમ ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે:

• ₹૫૦,૫૦,૭૬૨ ની મૂળભૂત વળતરની રકમ

• ₹૫,૦૦,૦૦૦ નું વધારાનું નુકસાની વળતર

• આ સાથે જ, ૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯ થી ચૂકવણીના દિવસ સુધી વાર્ષિક ૯% ના દરે વ્યાજ પણ ચૂકવવું પડશે.

અદાલતે આ વળતર વિરુદ્ધની BSNL ની પુનઃવિચાર અરજીને પણ ફગાવી દીધી છે. આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં તમામ ટેલિકોમ ગ્રાહકોની ડિજિટલ સુરક્ષા માટે એક મોટો અને ઐતિહાસિક માઈલસ્ટોન સાબિત થશે.