વોટ્સએપ સેફ તો ટેલિગ્રામ પર કેમ થઈ ‘ડિજિટલ સ્ટ્રાઈક’? જાણો સરકારના નિશાના પાછળનું અસલી કારણ!

WhatsApp vs Telegram: કઈ એપ છે વધુ સુરક્ષિત? બંને વચ્ચેનો ટેકનિકલ તફાવત સમજો

આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોનનો અર્થ જ ચેટિંગ એપ્સ બની ગયો છે. સવારે ઉઠવાથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધી આપણે કોઈને કોઈ મેસેજિંગ એપનો ઉપયોગ ચોક્કસ કરીએ છીએ. મિત્રો સાથે ગપ્પાં મારવાં હોય, ઓફિસનું કામ હોય, ઓનલાઈન ભણવાનું હોય કે પછી કોઈ મોટો બિઝનેસ ચલાવવો હોય—બધું જ હવે આ મોબાઈલ એપ્સના ભરોસે જ ચાલી રહ્યું છે. ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં વોટ્સએપ (WhatsApp) અને ટેલિગ્રામ (Telegram) બે એવા નામ છે જે દરેકના ફોનમાં જોવા મળી જ જાય છે.

પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ટેક જગત અને સરકારી વર્તુળોમાં ટેલિગ્રામને લઈને એક મોટી હલચલ મચી ગઈ છે. ખાસ કરીને ‘નીટ પરીક્ષા’ (NEET Exam) ને લગતા વિવાદો અને પેપર લીક જેવી સંવેદનશીલ માહિતી ફેલાયા બાદ સરકારે ટેલિગ્રામ સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક સામાન્ય યુઝરના મનમાં એ સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે આખા વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા વોટ્સએપને છોડીને સરકારની ‘ડિજિટલ સ્ટ્રાઈક’નું નિશાન ટેલિગ્રામ જ કેમ બન્યું? ટેલિગ્રામની સિસ્ટમમાં એવું તો શું છે જે તેને વિવાદોના કેન્દ્રમાં લાવી દે છે? ચાલો આને ખૂબ જ સરળ શબ્દોમાં વિગતવાર સમજીએ.

ટેલિગ્રામ પર કેમ ઉઠી રહ્યા છે સવાલ?

ટેલિગ્રામ તેની સુપરફાસ્ટ સ્પીડ, અનલિમિટેડ ક્લાઉડ સ્ટોરેજ અને મોટા ગ્રૂપ્સ બનાવવાની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે. પરંતુ આ જ ખૂબીઓ ક્યારેક તેના માટે સૌથી મોટી મુસીબત બની જાય છે.

જ્યાં એક તરફ વોટ્સએપ પર તમે કોઈ ગ્રૂપ કે કોમ્યુનિટીમાં મર્યાદિત સંખ્યામાં જ લોકોને જોડી શકો છો, ત્યાં ટેલિગ્રામ પર ‘ચેનલ્સ’ (Channels) દ્વારા એક સાથે લાખો-કરોડો લોકો સુધી કોઈ પણ માહિતી કે ફાઈલ પલક ઝપકાવતા જ પહોંચાડી શકાય છે. આ અસીમિત પહોંચનો ફાયદો ઉઠાવીને કેટલાક અસામાજિક તત્વો આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ ખોટી પ્રવૃત્તિઓ માટે કરવા લાગે છે. ટેલિગ્રામ પર મોટી પબ્લિક ચેનલો અને કોઈ પણ પ્રતિબંધ વગર ભારે-ખમ ફાઈલો શેર કરવાની સુવિધાને કારણે ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ, પાઇરેટેડ ફિલ્મો કે પરીક્ષાઓના લીક થયેલા પેપર જેવી સંવેદનશીલ માહિતી જંગલની આગની જેમ ફેલાઈ જાય છે. જ્યારે પણ આવી કોઈ મોટી ગેરરીતિ સામે આવે છે, ત્યારે પ્રશાસનની નજર સૌથી પહેલા ટેલિગ્રામ પર જ જાય છે.

ટેલિગ્રામની સિસ્ટમ આખરે કામ કેવી રીતે કરે છે?

ટેકનિકલ ભાષામાં કહીએ તો ટેલિગ્રામ એક ‘ક્લાઉડ-બેઝ્ડ’ (Cloud-based) મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે જ્યારે તમે ટેલિગ્રામ પર કોઈને મેસેજ, ફોટો કે વીડિયો મોકલો છો, ત્યારે તે માત્ર તમારા કે સામેવાળાના ફોનની મેમરીમાં સેવ નથી થતો, પરંતુ તે સીધો ટેલિગ્રામના સુરક્ષિત સર્વર્સ (Servers) પર જઈને સ્ટોર થઈ જાય છે.

આ જ કારણે તમે જ્યારે પણ કોઈ નવા ફોન, લેપટોપ કે કમ્પ્યુટરમાં તમારું ટેલિગ્રામ એકાઉન્ટ લોગિન કરો છો, ત્યારે તમારી જૂની બધી ચેટ અને ફાઈલો કોઈ પણ બેકઅપ વગર તરત જ પાછી આવી જાય છે. વોટ્સએપમાં એવું નથી થતું; ત્યાં તમારે જૂનો ડેટા પાછો મેળવવા માટે ગુગલ ડ્રાઈવ કે આઈક્લાઉડના બેકઅપ પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.

વોટ્સએપ અને ટેલિગ્રામમાં સૌથી મોટો તફાવત

આ બંને એપ્સના કામ કરવાની પદ્ધતિ અને સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જમીન-આસમાનનો તફાવત છે:

૧. એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્શન (End-to-End Encryption)

વોટ્સએપ પર તમારી દરેક ચેટ ડિફોલ્ટ રૂપે ‘એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્ટેડ’ હોય છે. એટલે કે તમારા મેસેજને માત્ર તમે અને જેને તમે મોકલ્યો છે, તે જ વાંચી શકે છે. ખુદ વોટ્સએપ કે કોઈ સરકાર પણ તેને વચ્ચે જોઈ શકતી નથી.

તેનાથી વિપરીત, ટેલિગ્રામની સામાન્ય ચેટ્સ ક્લાઉડ પર સ્ટોર થાય છે. જોકે, ટેલિગ્રામ એક સ્પેશિયલ ફીચર આપે છે જેને ‘સીક્રેટ ચેટ’ (Secret Chat) કહેવામાં આવે છે. આ સીક્રેટ ચેટમાં એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્શનની સુવિધા મળે છે અને તેના મેસેજ આપમેળે ડિલીટ (Self-Destruct) પણ થઈ જાય છે. પરંતુ સામાન્ય રીતે લોકો નોર્મલ ચેટનો જ વધુ ઉપયોગ કરે છે.

૨. કોમ્યુનિટી અને બ્રોડકાસ્ટની ક્ષમતા

વોટ્સએપનું મુખ્ય ફોકસ ખાનગી વાતચીત, પરિવાર અને નાના ગ્રૂપ્સ પર છે. જ્યારે, ટેલિગ્રામનું આખું માળખું મોટી કોમ્યુનિટીઝ અને પબ્લિક ચેનલો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. અહીં બોટ્સ (Automated Bots) નો ઉપયોગ કરીને ગ્રૂપ્સને ઓટોમેટિક મેનેજ કરી શકાય છે, જે વોટ્સએપ પર શક્ય નથી. આ જ કારણે તે ભણવાના નોટ્સ શેર કરવા અને બિઝનેસ માટે તો વરદાન છે, પરંતુ અફવાઓ અને ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ ફેલાવવા માટે પણ સૌથી સરળ માધ્યમ બની જાય છે.

શું ટેલિગ્રામ સંપૂર્ણપણે અસુરક્ષિત છે?

આ વિવાદો વચ્ચે ઘણા લોકોને એવું લાગવા માંડ્યું છે કે ટેલિગ્રામનો ઉપયોગ કરવો સુરક્ષિત નથી, પરંતુ એવું બિલકુલ નથી. સુરક્ષા ઘણી ખરી હદ સુધી એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે યુઝર તે એપનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી રહ્યો છે. ટેલિગ્રામ પોતાના યુઝર્સને સુરક્ષાના ઘણા ઉત્તમ ફીચર્સ આપે છે, જેમ કે:

• ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (2FA): જે તમારા એકાઉન્ટને હેક થતાં બચાવે છે.

• પાસકોડ લોક: જેથી તમારી ચેટને તમારા સિવાય કોઈ અન્ય ખોલી ન શકે.

• સીક્રેટ ચેટ: અત્યંત ખાનગી અને સંવેદનશીલ વાતચીત માટે.

મુસીબત ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે લોકો વગર વિચારે કોઈ પણ અજાણી કે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓવાળી પબ્લિક ચેનલ અને ગ્રૂપ સાથે જોડાઈ જાય છે.

સરકારની આ કાર્યવાહી અને ટેલિગ્રામની સિસ્ટમ પરથી આપણને એ જ શીખ મળે છે કે ટેકનોલોજી ભલે ગમે તેટલી એડવાન્સ કેમ ન હોય, તેનો સાચો ઉપયોગ આપણા હાથમાં છે. ટેલિગ્રામ એક ઉત્તમ ટૂલ છે, શરત માત્ર એટલી કે તેનો ઉપયોગ સાચી રીતે અને કાનૂની દાયરામાં રહીને કરવામાં આવે. ડિજિટલ દુનિયામાં સુરક્ષિત રહેવા માટે સતર્કતા જ સૌથી મોટું હથિયાર છે!