સેબીની મોટી કારવાઈ પર ઊઠ્યા સવાલો: શું શેરબજારમાં ટ્રેડિંગના નિયમો બદલાશે? જાણો દીપક શેનોયે શું કહ્યું!

સાચવજો! ક્લોઝિંગ ઓક્શનમાં ટ્રેડિંગ કરો છો? સેબીની નજરમાં આવ્યા બે મોટા ટ્રેડર્સ!

ભારતીય શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે તાજેતરમાં જ ‘ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન’ (CAS) નામની નવી સિસ્ટમ દાખલ કરવામાં આવી છે. પરંતુ આ નવી પ્રણાલી શરૂ થયાના ગણતરીના દિવસોમાં જ બજારમાં હેરાફેરી (Market Manipulation) ના આરોપો સામે આવ્યા છે. મૂડી બજારના નિયંત્રક ‘સેબી’ (SEBI) એ ઓગસ્ટ મહિનામાં આ મામલે પ્રથમ વચગાળાનો આદેશ (Interim Order) આપતા બે મોટા ટ્રેડિંગ એન્ટિટીઝ સામે કડક પગલાં લીધા છે.

જોકે, આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે પ્રખ્યાત વેલ્થ મેનેજમેન્ટ ફર્મ ‘કેપિટલમાઇન્ડ’ (CapitalMind) ના સીઈઓ દીપક શેનોયે સેબીના આદેશના એક ચોક્કસ પાસા પર સવાલ ઉઠાવીને શેરબજાર વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. તેમનું કહેવું છે કે બજારના નિયમો હેઠળ મંજૂર કરાયેલી સૌથી ઊંચી કિંમતે ખરીદીના ઓર્ડર મૂકવા કે સૌથી નીચી કિંમતે વેચાણના ઓર્ડર મૂકવા, તેને માત્ર આ આધારે ‘મેનિપ્યુલેશન’ (હેરાફેરી) માની શકાય નહીં.

આખરે શું છે સમગ્ર મામલો? (સેબીના આરોપો)

સેબીના આદેશ અનુસાર, આ કેસ ૧૩ ઓગસ્ટના રોજનો છે. આ દિવસે બીએસઈ (BSE) ના મુખ્ય સૂચકાંક ‘સેન્સેક્સ’ (SENSEX) ના સાપ્તાહિક એફએન્ડઓ (F&O) કોન્ટ્રાક્ટ્સની એક્સપાયરી (સેટલમેન્ટ) હતી. સેબીએ આ મામલે કોપથાલ મોરિશિયસ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ લિમિટેડ (Copthall Mauritius Investment Ltd) અને માનસી શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકિંગ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ (Mansi Share and Stock Broking Pvt Ltd) ને નોટિસ ફટકારી છે.

આરોપ છે કે આ બંને સંસ્થાઓએ કેશ માર્કેટમાં આક્રમક રીતે ઓર્ડર મૂકીને સેન્સેક્સ ઈન્ડેક્સના આખરી ભાવને અસર પહોંચાડી હતી, જેથી તેમને પોતાની પાસે રહેલી સેન્સેક્સ ઓપ્શન્સ (SENSEX Options) ની પોઝિશનમાં મોટો નાણાકીય ફાયદો થઈ શકે.

દિવસે સેન્સેક્સનો રેફરન્સ ભાવ ૭૭,૮૨૯.૬૦ હતો, પરંતુ ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન દરમિયાન અચાનક સેન્સેક્સ ૭૮,૦૮૦ ની ઊંચાઈએ બંધ થયો હતો. આ દરમિયાન સેન્સેક્સમાં ટૂંકા સમયમાં અનુક્રમે ૩૬૨.૦૨ પોઈન્ટ્સ, ૧૩૨.૬૭ પોઈન્ટ્સ અને ૪૦૫.૦૮ પોઈન્ટ્સના ત્રણ મોટા ઉછાળા જોવા મળ્યા હતા.

આક્રમક ઓર્ડર અને સેબીની તપાસના તારણો

સેબીની પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે:

• કોપથાલની ભૂમિકા: કોપથાલ કંપનીએ સેન્સેક્સમાં સામેલ મુખ્ય શેરોમાં ખૂબ જ આક્રમક રીતે ઊંચા ભાવે ખરીદીના ઓર્ડર મૂક્યા હતા.

• માનસી બ્રોકિંગની ભૂમિકા: બીજી તરફ, માનસી બ્રોકિંગે રેફરન્સ કિંમત કરતાં નીચેના ભાવે મોટા પ્રમાણમાં વેચાણના ઓર્ડર મૂક્યા હતા.

• ઓર્ડર રદ કરવા: સૌથી શંકાસ્પદ બાબત એ રહી કે આમાંના મોટાભાગના ઓર્ડર્સ મૂકાયાની ગણતરીની સેકન્ડોમાં જ કેન્સલ (રદ) કરી દેવામાં આવ્યા હતા.

સેબીના અંદાજ મુજબ, જો આ પ્રકારની આક્રમક ઓર્ડર બુકિંગ ન થઈ હોત તો નિફ્ટી ૫૦ ના ક્લોઝિંગ મૂલ્યના આધારે સેન્સેક્સ આશરે ૭૭,૮૪૦ ની આસપાસ બંધ થયો હોત. આ કૃત્ય દ્વારા કોપથાલે આશરે ₹૨.૯૬ કરોડ અને માનસી બ્રોકિંગે ₹૭૧.૬૫ લાખ નો ગેરકાયદેસર નફો રળ્યો હોવાનો સેબીનો આક્ષેપ છે.

સેબીની કડક કારવાઈ અને ખાતાઓ સીઝ કરવાનો આદેશ

આ ગંભીર ગેરરીતિ સામે આવ્યા બાદ સેબીએ તાત્કાલિક અસરથી કડક પગલાં લીધા છે: ૧. બેંકોને આ બંને સંસ્થાઓના શંકાસ્પદ નફાની રકમ (ગેરકાયદેસર કમાણી) સીઝ/ઈમ્પાઉન્ડ (Impound) કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. ૨. બંને એન્ટિટીઝને ઈક્વિટી માર્કેટના ‘ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન’ (CAS) માં ભાગ લેવા પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. ૩. તેમની સંપત્તિઓ અને બેંક ખાતાઓ પર કેટલીક ચોક્કસ પાબંદીઓ લગાવી દેવામાં આવી છે.

જોકે, સેબીએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલની પ્રાથમિક તપાસમાં આ બંને સંસ્થાઓએ એકબીજા સાથે મળીને (In Concert) સંગઠિત રીતે આ કામ કર્યું હોય તેવા કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી.

દીપક શેનોયનો તર્ક અને બજાર નિષ્ણાતોનો દ્રષ્ટિકોણ

આ સમગ્ર કાનૂની કારવાઈ વચ્ચે ‘કેપિટલમાઇન્ડ’ ના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી (CEO) દીપક શેનોયે સોશિયલ મીડિયા અને મીડિયા સમક્ષ પોતાની અલગ રજૂઆત કરી છે.

શેનોયનું માનવું છે કે:

• પરવાનગીપ્રાપ્ત મર્યાદા: જો ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ કે એક્સચેન્જ પોતે અમુક ચોક્કસ પ્રાઈસ બેન્ડ (મર્યાદા) નક્કી કરે છે, તો તે મર્યાદાની અંદર રહેલા સૌથી ઊંચા ભાવે બાય ઓર્ડર કે સૌથી નીચા ભાવે સેલ ઓર્ડર મૂકવો એ ટ્રેડિંગની એક વ્યૂહરચના હોઈ શકે છે. તેને માત્ર ઓર્ડરના ભાવના આધારે ‘મેનિપ્યુલેશન’ કહી શકાય નહીં.

• બચાવ પક્ષની રાહ: શેનોયે ઉમેર્યું કે તેમનો આ અભિપ્રાય માત્ર ઓર્ડરની કિંમતો (Extreme-priced orders) પૂરતો જ સીમિત છે. કેસના અન્ય પાસાઓ અને સેબીના બાકીના આરોપો વિશે તેઓ ત્યાં સુધી કોઈ આખરી નિર્ણય નહીં લે જ્યાં સુધી બંને આરોપી સંસ્થાઓ સત્તાવાર રીતે પોતાનો બચાવ અને સ્પષ્ટતા રજૂ ન કરી દે.