જમ્યા પછી હાર્ટબર્ન અને ખાટા ઓડકારને સાદો ગેસ સમજવાની ભૂલ ન કરો: તે હોઈ શકે છે GERD ના લક્ષણો
આજના સમયમાં અનિયમિત જીવનશૈલી અને ખાનપાનની ખરાબ આદતોના કારણે પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ ખૂબ જ સામાન્ય બની ગઈ છે. જમ્યા પછી છાતીમાં બળતરા (હાર્ટબર્ન), વારંવાર ખાટા ઓડકાર આવવા અથવા મોંમાં ખાટો કે કડવો સ્વાદ આવી જવો જેવી અગવડતાનો સામનો ઘણા લોકો કરતા હોય છે. મોટાભાગના લોકો આ તકલીફોને સામાન્ય ગેસ કે એસિડિટી ગણાવીને અવગણતા હોય છે અથવા તો જાતે જ ઘરગથ્થુ ઉપચારો કે એન્ટાસિડ ગોળીઓ લઈને કામ ચલાવી લે છે. પરંતુ, જો તમને આ સમસ્યા વારંવાર થતી હોય, તો તેને મામૂલી ગણવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ.
તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ સતત દેખાતા લક્ષણો ‘ગેસ્ટ્રોએસોફેજલ રિફ્લક્સ ડિસીઝ’ (GERD) નો સંકેત હોઈ શકે છે. GERD એ પાચનતંત્ર સાથે જોડાયેલી એક એવી ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં પેટમાં રહેલો એસિડ અથવા ખોરાક વારંવાર ઉપરની તરફ એટલે કે અન્નનળી (ખોરાકની નળી) માં પાછો આવે છે. જો આ સ્થિતિની સમયસર સંભાળ લેવામાં ન આવે, તો તે અન્નનળીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
સામાન્ય એસિડિટી અને GERD વચ્ચે શું તફાવત છે?
અતિશય મસાલેદાર, તળેલું, ભારે અથવા બહારનું ખાધા પછી ક્યારેક-ક્યારેક એસિડિટી કે છાતીમાં બળતરા થવી એ એક સામાન્ય બાબત છે. આવી અગવડતા સામાન્ય રીતે થોડા સમયમાં અથવા હળવા ઉપચારથી ઝડપથી ઓછી થઈ જાય છે. પરંતુ જ્યારે આ પ્રક્રિયા વારંવાર બનવા લાગે, ત્યારે તે GERD નું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે.
જ્યારે પેટમાં રહેલો એસિડ વારંવાર ખોરાકની નળીમાં પાછો વહે છે, ત્યારે અન્નનળીના અસ્તરમાં બળતરા થાય છે. ખાસ કરીને ભોજન લીધા પછી તરત જ, અથવા તો રાત્રે સૂતી વખતે આ લક્ષણો વધુ તીવ્ર અને સ્પષ્ટ બની જાય છે.
GERD માં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા મુખ્ય લક્ષણો:
ભોજન કર્યા પછી છાતીમાં તીવ્ર બળતરા (હાર્ટબર્ન)
વારંવાર ખાટા કે કડવા ઓડકાર આવવા
મોંમાં સતત ખાટો અથવા કડવો સ્વાદ રહેવો
પેટનો એસિડ અને ખોરાક ગળા સુધી પાછો આવતો હોય તેવી લાગણી થવી
ગળામાં સતત બળતરા કે દુખાવો થવો
ખોરાક ગળવામાં મુશ્કેલી કે અગવડતા અનુભવાવી
ગળામાં કઈક અટકેલું હોય તેમ વારંવાર ગળું સાફ કરવાની ટેવ
લાંબા સમય સુધી ચાલતી અકારણ ઉધરસ
અવાજમાં ફેરફાર થવો કે અવાજ ઘોઘરો (કર્કશ) થઈ જવો
એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે GERD ના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખા દેખાતા નથી; કેટલાક લોકોને ફક્ત ગળાની સમસ્યાઓ અનુભવાય છે તો કેટલાકને છાતીમાં અસહ્ય બળતરા થાય છે.
GERD થવાના મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો
આપણા શરીરમાં અન્નનળી અને પેટના જોડાણ પર ‘લોઅર એસોફેજીયલ સ્ફિન્ક્ટર’ (LES) નામનો એક સ્નાયુબદ્ધ વાલ્વ આવેલો હોય છે. સામાન્ય રીતે, ખોરાક પેટમાં ગયા પછી આ વાલ્વ બંધ થઈ જાય છે જેથી પેટનો એસિડ ઉપર ન આવે. પરંતુ, જ્યારે આ LES સ્નાયુ નબળો પડે છે અથવા યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતો નથી, ત્યારે પેટનો એસિડ સહેલાઈથી અન્નનળીમાં પાછો વહેવા લાગે છે.
GERD નું જોખમ વધારતા મુખ્ય પરિબળો:
સ્થૂળતા અને વધુ પડતું વજન: પેટ પર વધારાનું દબાણ આવવાથી એસિડ ઉપર તરફ ધકેલાય છે.
અનિયમિત ખાનપાન: એકસાથે વધુ પડતું (ઓવરઈટિંગ) ખાવું અથવા રાત્રે મોડેથી જમવું.
જીવનશૈલીની આદતો: જમ્યા તરત જ સુઈ જવું, ધૂમ્રપાન કરવું અથવા અતિશય કેફીન (ચા-કોફી) નું સેવન.
મસાલેદાર અને તળેલું ભોજન: વધુ પડતા તેલ-મસાલા વાળા ખોરાકથી પેટમાં એસિડનું ઉત્પાદન વધે છે.
અવગણના ન કરો: સમયસર તબીબી સલાહ જરૂરી
જ્યારે ક્યારેક છાતીમાં બળતરા કે ખાટા ઓડકારનો અનુભવ થાય ત્યારે ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ જો આ લક્ષણો અઠવાડિયામાં બે કે તેથી વધુ વખત થતા હોય, લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેતા હોય, અથવા તમારા દૈનિક જીવન અને ઊંઘમાં દખલ કરતા હોય, તો તેને સાદો ગેસ માનીને બેસી રહેવું મૂર્ખામીભર્યું છે.
જો આ સમસ્યાને લાંબા સમય સુધી અવગણવામાં આવે, તો તે અન્નનળીમાં ચાંદા (અલ્સર), નળી સાંકડી થવી અથવા અન્ય ગંભીર સમસ્યાઓ નોતરી શકે છે. તેથી, લક્ષણો સતત જણાય તો તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી, યોગ્ય નિદાન કરાવવું અને યોગ્ય જીવનશૈલી અપનાવવી જ સ્વાસ્થ્ય માટે હિતાવહ છે.
