શરદી મટતી નથી? તો હોઈ શકે છે સાઇનસની સમસ્યા, જાણો બંનેના લક્ષણો અને સારવાર

Cold vs Sinus: સાઇનસ અને સામાન્ય શરદી એક જ છે? જાણો બંને વચ્ચેનો સાચો તફાવત

બદલાતા હવામાનમાં નાક બંધ થવું, છીંક આવવી, ગળામાં ખંજવાળ કે માથું ભારે લાગવું જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની જાય છે. આવી તકલીફ થાય ત્યારે મોટાભાગના લોકો તેને સામાન્ય શરદી માની લે છે. પરંતુ દરેક વખતે નાક બંધ થવાનું કારણ માત્ર શરદી જ હોય એવું જરૂરી નથી. કેટલીકવાર આ જ લક્ષણો સાઇનસાઇટિસ તરફ પણ ઈશારો કરી શકે છે.

સામાન્ય શરદી અને સાઇનસની સમસ્યામાં કેટલાક લક્ષણો એકસરખા હોવાથી બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો મુશ્કેલ બની શકે છે. જોકે, બંનેની પાછળનું કારણ, લક્ષણોની અવધિ અને શરીર પર થતી અસર અલગ હોઈ શકે છે. તો કેવી રીતે સમજવું કે તમને સામાન્ય શરદી છે કે સાઇનસાઇટિસ? ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ.

શરદી અને સાઇનસ વચ્ચે સૌથી મોટો તફાવત શું છે?

સામાન્ય શરદી મોટાભાગે વાયરલ ઇન્ફેક્શનને કારણે થાય છે. તેમાં નાકમાંથી પાણી આવવું, છીંક આવવી, નાક બંધ થવું, ગળામાં દુખાવો કે હળવી અસ્વસ્થતા જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે આ સમસ્યા થોડા દિવસોમાં ધીમે ધીમે સુધરવા લાગે છે.

બીજી તરફ, સાઇનસાઇટિસમાં નાકની આસપાસ અને કપાળ, ગાલ તથા આંખોની પાછળ આવેલા સાઇનસના પોલાણમાં સોજો અથવા બળતરા થાય છે. તેના કારણે નાક બંધ થવાની સાથે ચહેરામાં દબાણ, ગાલ કે કપાળમાં દુખાવો અને જાડું નાકનું સ્રાવ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

એટલે માત્ર નાક બંધ છે કે માથું ભારે લાગે છે એટલા પરથી તેને શરદી કે સાઇનસ કહી શકાય નહીં. અન્ય લક્ષણો અને સમસ્યા કેટલા સમયથી છે તે પણ મહત્વનું છે.

સામાન્ય શરદી કેમ થાય છે?

સામાન્ય શરદી વિવિધ પ્રકારના વાયરસને કારણે થઈ શકે છે. આ વાયરસ વ્યક્તિથી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાઈ શકે છે. શરદી દરમિયાન શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા વાયરસ સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેના કારણે નાક તથા ગળામાં વિવિધ લક્ષણો જોવા મળે છે.

સામાન્ય રીતે શરદીમાં નાકમાંથી પાણી આવવું, વારંવાર છીંક આવવી, ગળામાં ખરાશ અથવા દુખાવો, નાક બંધ થવું અને હળવી ખાંસી થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને થાક અથવા હળવો તાવ પણ અનુભવાઈ શકે છે.

મોટાભાગના લોકોમાં સામાન્ય શરદી ગંભીર સમસ્યા બનતી નથી અને સમય જતાં શરીર પોતે જ તેના પર કાબૂ મેળવી લે છે. પૂરતો આરામ, પાણીનું સેવન અને સામાન્ય કાળજીથી લક્ષણોમાં રાહત મળી શકે છે.

સાઇનસાઇટિસ શું છે?

આપણા નાકની આસપાસ હવા ભરેલા કેટલાક નાના પોલાણ હોય છે, જેને સાઇનસ કહેવામાં આવે છે. આ પોલાણમાં સોજો અથવા બળતરા થાય ત્યારે તેને સાઇનસાઇટિસ કહેવામાં આવે છે.

સાઇનસાઇટિસ ક્યારેક વાયરલ ઇન્ફેક્શન બાદ પણ થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન અથવા અન્ય કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે. એલર્જી, નાકની અંદરની રચનાને લગતી સમસ્યા અથવા લાંબા સમયથી રહેતી નાકની સમસ્યાઓને કારણે પણ કેટલાક લોકોને વારંવાર સાઇનસની તકલીફ થઈ શકે છે.

આ સ્થિતિમાં નાક બંધ રહેવાની સાથે ચહેરા પર ભાર અથવા દબાણ અનુભવાય છે. ખાસ કરીને કપાળ, ગાલ અથવા આંખોની આસપાસ અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે.

સાઇનસના કયા લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું?

સાઇનસાઇટિસમાં દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખાં લક્ષણો જોવા મળે એવું જરૂરી નથી. તેમ છતાં કેટલીક સામાન્ય સમસ્યાઓમાં લાંબા સમય સુધી નાક બંધ રહેવું, નાકમાંથી જાડું સ્રાવ આવવું, ગળામાં કફ ઉતરવો અને ચહેરાના ચોક્કસ ભાગમાં દબાણ અથવા દુખાવો સામેલ છે.

કેટલાક લોકોને માથું ભારે લાગે છે અને નીચે નમતી વખતે ચહેરા અથવા કપાળમાં દબાણ વધુ અનુભવાઈ શકે છે. ગંધ ઓળખવામાં મુશ્કેલી થવી પણ કેટલાક કિસ્સામાં જોવા મળી શકે છે.

જો આવી સમસ્યા વારંવાર થતી હોય અથવા લાંબા સમય સુધી સુધારો ન થતો હોય તો તેને માત્ર સામાન્ય શરદી સમજીને અવગણવી યોગ્ય નથી.

છીંક અને નાકમાંથી પાણી આવે તો શું તે શરદી જ છે?

જરૂરી નથી. છીંક આવવી અને નાકમાંથી પાણી આવવું સામાન્ય શરદીમાં જોવા મળે છે, પરંતુ એલર્જી જેવી અન્ય સ્થિતિઓમાં પણ આ લક્ષણો થઈ શકે છે.

જો તમને વારંવાર છીંક આવે, નાકમાં ખંજવાળ રહે અને ખાસ વાતાવરણ, ધૂળ અથવા કોઈ ચોક્કસ વસ્તુના સંપર્કમાં આવ્યા બાદ સમસ્યા વધે તો તેનું કારણ એલર્જી પણ હોઈ શકે છે.

એટલે માત્ર એક કે બે લક્ષણોને આધારે જાતે નિદાન કરવાને બદલે લક્ષણોની સંપૂર્ણ સ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે.

ચહેરામાં દુખાવો થાય તો સાઇનસની શક્યતા?

ચહેરાના ગાલ, કપાળ અથવા આંખોની આસપાસ દબાણ અને દુખાવો સાઇનસાઇટિસમાં જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને નાક બંધ થવાની સાથે આ પ્રકારની તકલીફ હોય તો સાઇનસની સંભાવના ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

પરંતુ ચહેરાનો દુખાવો હંમેશાં સાઇનસને કારણે જ હોય એવું પણ નથી. માથાનો દુખાવો, દાંતની કેટલીક સમસ્યાઓ અથવા અન્ય કારણોસર પણ ચહેરામાં દુખાવો થઈ શકે છે. તેથી લાંબા સમય સુધી રહેતી અથવા વારંવાર થતી સમસ્યામાં તબીબી તપાસ કરાવવી યોગ્ય છે.

કેટલા સમય સુધી રાહ જોવી?

સામાન્ય શરદીમાં સામાન્ય રીતે થોડા દિવસોમાં ધીમે ધીમે સુધારો જોવા મળવો જોઈએ. શરૂઆતમાં લક્ષણો વધારે હોય અને ત્યારબાદ તે ઘટવા લાગે તો સામાન્ય રીતે શરીર રિકવર થઈ રહ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

પરંતુ જો લક્ષણોમાં સુધારો થવાને બદલે સમસ્યા સતત વધી રહી હોય, લાંબા સમય સુધી નાક બંધ રહેતું હોય અથવા ચહેરામાં સતત દબાણ અને દુખાવો રહેતો હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી બની શકે છે.

ખાસ કરીને વારંવાર સાઇનસની સમસ્યા થતી હોય તો ENT નિષ્ણાત પાસે તપાસ કરાવવાથી તેના પાછળનું કારણ સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.

દરેક સાઇનસની સમસ્યામાં એન્ટિબાયોટિક જરૂરી નથી

સાઇનસની સમસ્યા થાય એટલે તરત એન્ટિબાયોટિક દવા શરૂ કરી દેવી એ યોગ્ય રીત નથી. સાઇનસાઇટિસના ઘણા કિસ્સા વાયરલ કારણો સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે અને તેમાં દરેક વખતે એન્ટિબાયોટિકની જરૂર પડતી નથી.

એન્ટિબાયોટિક્સ ક્યારે જરૂરી છે કે નહીં તે દર્દીની સ્થિતિ, લક્ષણો અને ડૉક્ટરની તપાસના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. પોતાની રીતે દવા શરૂ કરવાથી અનિચ્છનીય આડઅસર થઈ શકે છે અને દવાઓના અયોગ્ય ઉપયોગથી અન્ય સમસ્યાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે.

તેથી કોઈની સલાહ અથવા અગાઉની પ્રિસ્ક્રિપ્શનના આધારે દવા લેવાને બદલે તબીબી સલાહ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.

ઘરે રાહત મેળવવા માટે શું કરી શકાય?

શરદી હોય કે નાક બંધ થવાની સામાન્ય સમસ્યા, શરીરને પૂરતો આરામ આપવો મહત્વપૂર્ણ છે. પૂરતું પાણી પીવાથી શરીરમાં પાણીની કમી ટાળવામાં મદદ મળે છે.

કેટલાક લોકોને ગરમ પાણીની વરાળથી થોડા સમય માટે નાક બંધ થવાની તકલીફમાં રાહત મળી શકે છે. જોકે, વરાળ લેતી વખતે ગરમ પાણીથી દાઝી ન જવાય તેની ખાસ કાળજી રાખવી.

નાકને સાફ રાખવું અને ધૂમ્રપાન, ધૂળ અથવા અન્ય ચીડવનારી વસ્તુઓથી શક્ય તેટલું દૂર રહેવું પણ ઉપયોગી બની શકે છે. એલર્જીથી તકલીફ થતી હોય તો કયા કારણથી લક્ષણો વધે છે તે ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

યોગ અને શ્વાસની કસરતથી ફાયદો થાય છે?

કેટલાક લોકોને હળવી શ્વાસની કસરત અથવા યોગ દરમિયાન આરામદાયક અનુભવ થઈ શકે છે. જોકે, યોગ અથવા શ્વાસની કસરતને સાઇનસાઇટિસની તબીબી સારવારનો વિકલ્પ માનવો જોઈએ નહીં.

જો નાક લાંબા સમયથી બંધ રહેતું હોય, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થતી હોય અથવા વારંવાર સાઇનસની સમસ્યા થતી હોય તો યોગ્ય નિદાન અને સારવાર માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

ક્યારે તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

જો લક્ષણો સતત રહે, વારંવાર પાછા આવે અથવા સમય જતાં વધુ ગંભીર બનતા જાય તો તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને ચહેરામાં વધારે દુખાવો, સતત તાવ, આંખોની આસપાસ સોજો અથવા દ્રષ્ટિ સંબંધિત સમસ્યા જેવી ગંભીર તકલીફ જણાય તો વિલંબ કર્યા વગર તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે.

વારંવાર સાઇનસની સમસ્યા થતી હોય તો ENT નિષ્ણાત નાક અને સાઇનસની સ્થિતિની તપાસ કરીને યોગ્ય કારણ શોધવામાં મદદ કરી શકે છે.

શરદી અને સાઇનસને એક ન માનશો

નાક બંધ થવું કે માથું ભારે લાગવું બંને સમસ્યાઓમાં જોવા મળી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે શરદી અને સાઇનસ એક જ છે. સામાન્ય શરદી મુખ્યત્વે વાયરલ ઇન્ફેક્શન સાથે જોડાયેલી હોય છે, જ્યારે સાઇનસાઇટિસમાં સાઇનસના પોલાણમાં સોજો અથવા બળતરા થાય છે.

આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવા માટે માત્ર એક લક્ષણ પર ધ્યાન આપવાને બદલે લક્ષણો કેટલા સમયથી છે, તે કેટલા ગંભીર છે અને સાથે અન્ય કઈ તકલીફો છે તે જોવું જરૂરી છે.

તેથી નાક બંધ થાય કે છીંક આવે ત્યારે તરત કોઈ નિષ્કર્ષ પર ન આવો. થોડા દિવસોમાં સમસ્યા સુધરે નહીં, વારંવાર થાય અથવા ચહેરામાં દબાણ અને દુખાવો વધતો જાય તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.