ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર કામ કરતા યુવાનો અને ગૃહસ્થ મહિલાઓનું આર્થિક યોગદાન હવે જીડીપીમાં ગણાશે
ભારતીય અર્થતંત્ર અને શ્રમ બજારના ક્ષેત્રમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દીર્ઘદ્રષ્ટિવાળા ફેરફારની શરૂઆત થવા જઈ રહી છે. રાષ્ટ્રીય આંકડા કાર્યાલય (NSO) દ્વારા પિરિયડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના કાર્યક્ષેત્ર અને તેની મૂળભૂત ડિઝાઇનમાં મોટા પાયે ફેરફારો કરવાનો મહત્વનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, આગામી જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ થી શરૂ થનારા પિરિયડિક લેબર ફોર્સ સર્વેમાં ઓલા, ઉબેર, ઝોમેટો, સ્વિગી, એમેઝોન અને અર્બન કંપની જેવા અગ્રણી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ સાથે સંકળાયેલા કામદારો તેમજ પોતાના ઘરમાં અવિરત શ્રમ કરતી મહિલાઓને અલગથી સામેલ કરવાની વ્યુહરચના તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ હેતુસર એક અલગ સેમ્પલ લેવલ બ્લોક બનાવવામાં આવશે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બદલાતા શ્રમ બજારના સ્વભાવને સાચી દિશામાં આંકવાનો છે.
પ્લેટફોર્મ કામદારો (Gig Workers) માટે અલગ બ્લોકનું નિર્માણ
આજના આધુનિક યુગમાં લાખો યુવાનો પરંપરાગત નોકરીઓને બદલે ઓલા, ઉબેર, ઝોમેટો અને સ્વિગી જેવી ડિજિટલ એપ્લિકેશન્સ અને પ્લેટફોર્મ્સ પર આધાર રાખીને પોતાની આજીવિકા રળી રહ્યા છે. અગાઉના સરકારી સર્વેક્ષણો અને આંકડાકીય પદ્ધતિઓમાં આ પ્રકારના યુવાનોને ક્યાં તો “અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં બેરોજગાર” અથવા તો “અંશકાલિક કામદારો” (Part-time workers) તરીકે ગણવામાં આવતા હતા.
પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ ગીગ વર્કર્સ (Gig Workers) સવારથી સાંજ સુધી સખત પરિશ્રમ કરીને દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં મોટું યોગદાન આપી રહ્યા છે, જે અગાઉના સરકારી ડેટામાં યોગ્ય રીતે પ્રતિબિંબિત થતું નહોતું. જાન્યુઆરીથી શરૂ થનારા નવા સર્વેમાં આ તમામ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે એક સ્વતંત્ર બ્લોક ફાળવવામાં આવશે. જેનાથી સરકારને દેશના કુલ જીડીપી (GDP) અને રોજગાર દર નક્કી કરવામાં આ યુવાનોની વાસ્તવિક ભૂમિકાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મોટી સરળતા રહેશે.
ઘરકામ કરતી મહિલાઓના અવેતન શ્રમને રાષ્ટ્રીય માન્યતા
આ સર્વેક્ષણનો સૌથી વધુ પ્રશંસનીય અને ક્રાંતિકારી પાસું ભારતીય પરિવારોમાં દિવસ-રાત અથાક પરિશ્રમ કરતી ગૃહસ્થ મહિલાઓ સાથે જોડાયેલું છે. અત્યાર સુધી પરિવારની સંભાળ રાખતી અને ઘરકામ કરતી મહિલાઓને સરકારી આંકડાઓમાં “આર્થિક રીતે નિષ્ક્રિય” (Economically Inactive) શ્રેણીમાં ગણવામાં આવતી હતી.
પરંતુ હવે નવા સર્વેક્ષણમાં તેમના આ વ્યાપક અને અવેતન (Unpaid) યોગદાનનું ગંભીરતાપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. આનાથી એ સ્પષ્ટ થશે કે કોઈ પણ પ્રકારના માસિક વેતન કે પગાર વગર પણ દેશની મહિલાઓ પોતાના પરિવાર અને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં કેટલું મોટું અને મૂલ્યવાન યોગદાન આપી રહી છે. આ ઉપરાંત, વર્તમાન સમયની સામાજિક-આર્થિક વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને રોજગારનો અભાવ અને અલ્પ રોજગાર (Underemployment) જેવી પરિસ્થિતિઓને વધુ ઊંડાણપૂર્વક માપવા માટે પ્રશ્નાવલીમાં વધારાના મહત્વના પ્રશ્નો પણ ઉમેરવામાં આવશે.
ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવશે આ નવો સર્વે?
આ સવિશેષ પ્રસ્તાવો શુક્રવારે કેન્દ્રીય આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી એક વિગતવાર કન્સેપ્ટ નોટનો મુખ્ય ભાગ છે. આગામી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭-૨૮ માટે જ્યારે નવું સર્વેક્ષણ ચક્ર શરૂ થશે, ત્યારે આ તમામ નવા નિયમો અને માળખાને સત્તાવાર રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવશે.
વર્તમાન સમયમાં ચાલી રહેલું “પેનલ 5” નામનું બે વર્ષીય સર્વેક્ષણ ચક્ર ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ માં તેની મુદત પૂરી કરશે. આ ચક્ર પૂરું થયા બાદ, વર્ષ ૨૦૨૭-૨૮ માટે “પેનલ 6” ના નામે એક અત્યાધુનિક અને વ્યાપક સર્વેક્ષણ ચક્ર શરૂ કરવામાં આવશે, જે સત્તાવાર રીતે પ્લેટફોર્મ કામદારો અને અવેતન ગૃહ-શ્રમના ડેટાને મુખ્ય રાષ્ટ્રીય સર્વેમાં સમાવિષ્ટ કરશે. સરકારના આ પગલાથી ભારતના શ્રમ બજારના સાચા આંકડાઓ વિશ્વ સમક્ષ આવશે અને નીતિ ઘડતરમાં મદદ મળશે.
