ભારત યુકે ટ્રેડઃ યુરોપિયન યુનિયનથી અલગ થયા બાદ બ્રિટન ભારત સાથે વ્યાપારી ભાગીદારી મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ અર્થમાં, મુક્ત વેપાર કરાર તેના માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
India UK FTA: ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમ વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધોને મજબૂત બનાવવાના સંદર્ભમાં વેપારનું ખૂબ મહત્વ છે. જો કે, તમામ પ્રયાસો છતાં, દ્વિપક્ષીય વેપારને ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ જેવી ગતિ મળી નથી.
આ રાજદ્વારી રીતે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર આગળ વધવા માટે, બંને દેશો મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA)ને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાના પ્રયાસોમાં વ્યસ્ત છે.
FTA વાટાઘાટોના 12મા રાઉન્ડ પર નજર
પ્રસ્તાવિત મુક્ત વ્યાપાર કરાર માટે બંને દેશો વચ્ચે 11 રાઉન્ડની વાતચીત પૂર્ણ થઈ છે. FTA મંત્રણાનો 12મો રાઉન્ડ 7 ઓગસ્ટથી દિલ્હીમાં યોજાવાની છે. 11મી રાઉન્ડની વાટાઘાટો જુલાઈમાં લંડનમાં યોજાઈ હતી અને તેમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન પીયૂષ ગોયલ અને વાણિજ્ય સચિવ સુનીલ બર્થવાલ હાજર રહ્યા હતા. સૂચિત મુક્ત વેપાર કરારમાં કુલ 26 પ્રકરણો છે, જેમાંથી 19 પર વાટાઘાટો કરવામાં આવી છે. આમાં અત્યંત સંવેદનશીલ ઓટોમોબાઈલ ક્ષેત્રનો સમાવેશ થાય છે. વાટાઘાટોના 12મા રાઉન્ડમાં જે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે તેમાં વાહનો અને દારૂ પરની ડ્યૂટીમાં ઘટાડો અને સેવાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓ સામેલ છે.
રોકાણ સંધિ પર વાટાઘાટો ચાલુ છે
12મા રાઉન્ડની વાતચીતમાં બંને દેશો વચ્ચે રોકાણ સંધિ પર પણ ચર્ચા થવાની છે. હકીકતમાં ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે દ્વિપક્ષીય રોકાણ સંધિ પર પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. બંને દેશો ઈચ્છે છે કે મુક્ત વેપાર કરારની સાથે સાથે આ રોકાણ સંધિ પર પણ કરાર કરવામાં આવે.
2023 ના અંત સુધીમાં કરાર થવાની અપેક્ષા છે
બંને દેશોને આશા છે કે 2023ના અંત સુધીમાં ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ અને ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રીટી પર સમજૂતી થઈ જશે. બંને દેશો ઈચ્છે છે કે એફટીએ પર વાતચીત જલ્દી પૂર્ણ થાય. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે ભારત અને બ્રિટન આ વર્ષે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કરી શકે છે. આનું કારણ એ છે કે બંને દેશો પ્રસ્તાવિત સમજૂતીની વ્યાપક રૂપરેખા અંગે ખૂબ જ નજીકની સહમતિ પર પહોંચી ગયા છે. વાણિજ્ય સચિવ સુનીલ બર્થવાલે પણ તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે બંને દેશો આ ડીલને વહેલી તકે અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માંગે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે લગભગ તમામ વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર વાટાઘાટો પૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને 2023ના અંત પહેલા કરાર પર હસ્તાક્ષર થઈ શકે છે. વાણિજ્ય સચિવ બર્થવાલ કહે છે કે ભારત કાપડ, ચામડા અને અન્ય શ્રમ-સઘન ઉત્પાદન ક્ષેત્રો માટે “શૂન્ય ટેરિફ” માટે દબાણ કરી રહ્યું છે, જ્યારે યુકેએ અન્ય ક્ષેત્રોમાં ટેરિફ છૂટની માંગ કરી છે.
ભારતે ગયા વર્ષે ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે વચગાળાના વેપાર કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. હવે તે પછી, બ્રિટન સાથે એફટીએ થવા પર, તે કોઈપણ વિકસિત દેશ સાથે ભારતનો આ પ્રકારનો પ્રથમ કરાર હશે.
FTAથી બંને દેશોને ફાયદો થશે
જો આ વર્ષના અંત સુધીમાં મુક્ત વેપાર સમજૂતી થઈ જશે તો તેનાથી બંને દેશોમાં આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારીની તકોને વેગ મળશે. અત્યારે બ્રિટન સાથેનો ભારતનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ભારતની તરફેણમાં નમ્યો છે. એટલે કે આપણે આયાત કરતાં બ્રિટનમાં વધુ નિકાસ કરીએ છીએ. જોકે આયાત અને નિકાસ વચ્ચેનો આ તફાવત બહુ નથી.
જો મુક્ત વેપાર કરાર થાય તો ભારત આયાત અને નિકાસ વચ્ચેના આ તફાવતને વધારી શકે છે. બ્રિટન માટે ભારત એક મોટો નિકાસકાર દેશ બની શકે છે. એ જ રીતે એફટીએ થવાથી બ્રિટનને તેની પ્રીમિયમ કાર, વ્હિસ્કી અને કાનૂની સેવાઓ માટે ભારત જેવા મોટા બજાર સુધી પહોંચવામાં સરળતા રહેશે. 2020માં બ્રિટન યુરોપિયન યુનિયનમાંથી બહાર થઈ ગયું હતું. ત્યારથી, બ્રિટન તેના વૈશ્વિક વેપારમાં વિવિધતા લાવવા માટે નવા ભાગીદારોની શોધમાં છે અને આ સંદર્ભમાં, ભારતનું વિશાળ બજાર તેના માટે વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે.
2022-23માં દ્વિપક્ષીય વેપારના આંકડા
2021-22માં ભારત અને બ્રિટન વચ્ચેનો વેપાર $17.5 બિલિયન હતો. 2022-23માં આ આંકડો વધીને $20.42 બિલિયન થઈ ગયો. કોન્ફેડરેશન ઓફ બ્રિટિશ ઈન્ડસ્ટ્રી (સીબીઆઈ)ના જણાવ્યા અનુસાર, એફટીએ રાખવાથી દ્વિપક્ષીય વેપારમાં વધારો થશે. આ કન્ફેડરેશન એટલું માને છે કે જો FTA કરવામાં આવે તો તે 2035 સુધીમાં ભારત સાથેનો વેપાર 28 બિલિયન પાઉન્ડ પ્રતિ વર્ષ વધારી શકે છે. ઉપરાંત, સમગ્ર યુકેમાં વેતનમાં £3 બિલિયનનો વધારો થઈ શકે છે.
દ્વિપક્ષીય વેપારમાં આયાત-નિકાસની મુખ્ય વસ્તુઓ
બ્રિટન ભારતમાંથી મોટા પ્રમાણમાં તૈયાર વસ્ત્રો અને કાપડ, જેમ્સ અને જ્વેલરી, એન્જિનિયરિંગ માલ, પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો તેમજ પરિવહન સાધનો, મસાલા, મશીનરી, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને દરિયાઈ ઉત્પાદનો ખરીદે છે. જ્યારે ભારત બ્રિટન પાસેથી કિંમતી રત્નો, અયસ્ક, મેટલ સ્ક્રેપ, એન્જિનિયરિંગ સામાન તેમજ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનો, રસાયણો અને મશીનરી ખરીદે છે. રશિયા સિવાય, નેધરલેન્ડ્સ યુરોપિયન દેશોમાં ભારતનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે, ત્યારબાદ જર્મની આવે છે. આ કિસ્સામાં, યુનાઇટેડ કિંગડમ યુરોપમાં ભારતનું ત્રીજું સૌથી મોટું ભાગીદાર છે.
ભારતીય બજાર યુકે માટે વિશાળ સંભાવના ધરાવે છે
યુનાઇટેડ કિંગડમ માટે ભારતીય બજારમાં અપાર સંભાવનાઓ છે. ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ પર વાટાઘાટો ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં શરૂ થઈ હતી. યુરોપિયન યુનિયનથી અલગ થયા પછી, બ્રિટન પોતાને સ્વતંત્ર વેપારી રાષ્ટ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ભારત સાથે મુક્ત વેપાર કરારની કવાયત બ્રિટનની સમાન વિશ્વસનીયતા સ્થાપિત કરવા સાથે જોડાયેલી છે. આના માધ્યમથી બ્રિટન પણ ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાની સંભાવના જોઈ રહ્યું છે.
જોકે બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બોરિસ જ્હોન્સન આ સમજૂતી માટે ખૂબ જ ઉત્સુક હતા, પરંતુ બ્રિટનની આર્થિક સ્થિતિ બગડતાં અને ભારત સાથે FTA કરવાની તેમની યોજનાને તે સમયે સફળતા ન મળતા સપ્ટેમ્બર 2022માં તેમણે વડા પ્રધાન પદ છોડવું પડ્યું હતું. હવે બ્રિટનના વર્તમાન વડાપ્રધાન ઋષિ સુનક પણ આ કરારને લઈને ખૂબ જ ઉત્સાહિત દેખાઈ રહ્યા છે. જો કે, દેશની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે, તેઓ ઇચ્છે છે કે ભારત સાથે એફટીએ પર અંતિમ કરાર કરતા પહેલા દરેક પાસાઓ પર સારી રીતે વિચાર કરવો જોઈએ જેથી બ્રિટિશ હિતોને નુકસાન ન થાય.
ઇમિગ્રેશન મુદ્દે ધ્યાન આપવાની જરૂર છે
ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે મુક્ત વેપાર કરારમાં એક મુદ્દો છે જેના પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. યુકે પહેલાથી જ સ્પષ્ટ કરી ચુક્યું છે કે એફટીએમાં ઈમિગ્રેશન અંગેની પ્રતિબદ્ધતાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવશે નહીં, ન તો તે યુકેના સ્થાનિક શ્રમ બજારમાં પ્રવેશ આપશે. આ મુદ્દાને યુનાઇટેડ કિંગડમના સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર બિઝનેસ, કેમી બેડેનોક દ્વારા પહેલાથી જ ક્લીયર કરવામાં આવ્યું છે.
ઋષિ સુનક સપ્ટેમ્બરમાં ભારત આવશે
જ્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આ વર્ષે મે મહિનામાં G7 સમિટમાં ભાગ લેવા જાપાન ગયા હતા, ત્યારે તેમણે 21 મેના રોજ બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ઋષિ સુનક સાથે અલગ-અલગ વાતચીત કરી હતી. તે સમયે બંને નેતાઓએ ભારત-યુકે એફટીએ વાટાઘાટોમાં થયેલી પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી. વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીની પણ સમીક્ષા કરી. બંને નેતાઓ વેપાર અને રોકાણ, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી, ઉચ્ચ શિક્ષણ તેમજ લોકો વચ્ચેના સંબંધો જેવા વિશાળ ક્ષેત્રોમાં સહકારને ગાઢ બનાવવા સંમત થયા હતા. તે પહેલા, 13 એપ્રિલે ટેલિફોનિક વાતચીતમાં, બંને નેતાઓએ FTA સંબંધિત પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી.
હવે 9 અને 10 સપ્ટેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં G20 સમિટ યોજાવાની છે, આ સંમેલનમાં ભાગ લેવા માટે બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ઋષિ સુનક ભારત આવશે. આવી સ્થિતિમાં, અપેક્ષા છે કે બંને નેતાઓ વચ્ચે અલગ-અલગ વાતચીતમાં મુક્ત વ્યાપાર સમજૂતીને લાગુ કરવા માટે ટૂંક સમયમાં સમજૂતી થઈ શકે છે.
જાન્યુઆરી 2022માં FTA પર વાટાઘાટોની જાહેરાત
ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમે જાન્યુઆરી 2022માં નવી દિલ્હીમાં મુક્ત વેપાર કરાર માટે ઔપચારિક રીતે વાટાઘાટો શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડમના ઈન્ટરનેશનલ ટ્રેડ મિનિસ્ટર એની મેરી ટ્રેવેલિયન ભારતની મુલાકાતે હતા. બંને દેશોએ 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર બમણા કરવા સંમત થતાં FTA પર વાટાઘાટો શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ લક્ષ્ય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તત્કાલિન બ્રિટિશ વડાપ્રધાન બોરિસ જોન્સન દ્વારા મે 2021માં જાહેર કરાયેલ રોડમેપ 2030નો એક ભાગ છે.
યુરોપિયન યુનિયન સાથે પણ FTA પર વાટાઘાટો
ભારત યુરોપિયન યુનિયન સાથે મુક્ત વેપાર સમજૂતીને લઈને પણ વાતચીત કરી રહ્યું છે. ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન બંને ઇચ્છે છે કે મુક્ત વેપાર કરાર આ વર્ષે જ થાય. આવી સ્થિતિમાં 2023નું વર્ષ ભારત માટે યુરોપ સાથેના વેપાર સંબંધોને મજબૂત કરવાના સંદર્ભમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થવાનું છે.
