શું બેંક લોન ન ચૂકવો તો સીધા જેલમાં જવું પડે? સત્ય જાણીને ચમકી જશો!
આજના સમયમાં ઘર ખરીદવું હોય, વાહન લેવું હોય કે બિઝનેસ વધારવો હોય, મોટાભાગના લોકો બેંક લોનનો સહારો લેતા હોય છે. પરંતુ ઘણીવાર અચાનક આવી પડતી નાણાકીય કટોકટી, નોકરી જતી રહેવી કે બીમારી જેવા કારણોસર લોનનો હપ્તો (EMI) સમયસર ભરી શકાતો નથી.
જેવો હપ્તો બાકી પડે કે તુરંત જ બેંક તરફથી રિમાઇન્ડર, લેટ ફી (દંડ) અને રિકવરીની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે. ઘણા લોકો એવું માની લે છે કે એકાદ હપ્તો ન ભરાય એટલે બેંક સીધી તેમની મિલકત કે ગાડી જપ્ત કરી લેશે અથવા જેલ ભેગા કરી દેશે. પરંતુ આ માત્ર એક ડર છે. માત્ર એક કે બે EMI મિસ થવાથી બેંકને તમારી સંપત્તિ જપ્ત કરવાનો કે તમને અમાનવીય રીતે હેરાન કરવાનો કોઈ જ અધિકાર મળતો નથી.
સિક્યોર્ડ લોન અને જપ્તીની કાનૂની પ્રક્રિયા: બેંક સીધી મિલકત જપ્ત ન કરી શકે
હોમ લોન, ઓટો (વાહન) લોન, ગોલ્ડ લોન કે પ્રોપર્ટી લોન જેવી ‘સિક્યોર્ડ લોન’માં જો ગ્રાહક રકમ ન ચૂકવે, તો બેંક પાસે ગીરવે મુકેલી મિલકત દ્વારા પોતાના નાણાં વસૂલવાનો અધિકાર ચોક્કસ છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા કાયદાના દાયરામાં રહીને જ કરવી પડે છે.
SARFAESI એક્ટ અને ૬૦ દિવસની નોટિસનો નિયમ:
૧. NPA ઘોષણા: જ્યારે કોઈ લોન ખાતામાં સતત ૯૦ દિવસ સુધી કોઈ ચુકવણું ન થાય, ત્યારે બેંક તે ખાતાને NPA (Non-Performing Asset) જાહેર કરે છે.
૨. ૬૦ દિવસની નોટિસ (કલમ ૧૩/૨): ખાતું NPA થયા બાદ બેંક ‘સરફેસી એક્ટ’ (SARFAESI Act) ની ધારા ૧૩(૨) હેઠળ ગ્રાહકને ૬૦ દિવસની લિખિત નોટિસ આપે છે, જેમાં બાકી રકમ ચૂકવવાની સૂચના હોય છે.
૩. આપત્તિ રજૂ કરવાનો અધિકાર: જો ગ્રાહક આ નોટિસનો જવાબ આપે છે અથવા પોતાની નાણાકીય સ્થિતિ દર્શાવીને વાંધો ઉઠાવે છે, તો બેંકે ૧૫ દિવસની અંદર તે વાંધાનો લેખિત જવાબ આપવો પડે છે.
એટલે કે, હપ્તો બાકી પડતાની સાથે જ બેંક રાતોરાત તમારું ઘર કે ગાડી સીઝ કરી શકતી નથી. તેના માટે ચોક્કસ કાનૂની સમયગાળો અને પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે.
રિકવરી એજન્ટોની ગુંડાગીરી સામે RBIના કડક નિયમો
લોન રિકવરીના નામે એજન્ટો દ્વારા કરવામાં આવતી દાદાગીરી સામે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ અત્યંત કડક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. બેંક કે તેના દ્વારા રોકવામાં આવેલા રિકવરી એજન્ટો નીચે મુજબની હરકતો બિલકુલ કરી શકતા નથી:
-
ધમકી અને અપશબ્દો: ગ્રાહક કે તેના પરિવારજનોને માનસિક ત્રાસ આપવો, ગાળાગાળી કરવી કે ધાક-ધમકી આપવી ગેરકાયદેસર છે.
-
સામાજિક બદનામી: ગ્રાહકના સગા-સંબંધીઓ, મિત્રો કે ઓફિસમાં ફોન કરીને તેને જાહેર માધ્યમોમાં શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકી શકાતો નથી.
-
સમય મર્યાદા: રિકવરી માટે ફોન કે મુલાકાત માત્ર સવારે ૮:૦૦ વાગ્યાથી સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે જ કરી શકાય છે. વહેલી સવારે કે મોડી રાત્રે કૉલ કરવો એ નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે.
-
ખોટી ધમકીઓ: અનસિક્યોર્ડ લોન (જેમ કે પર્સનલ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ) ના ડિફોલ્ટ પર સીધા જેલમાં મોકલી દેવાની કે પોલીસ કેસ કરવાની ધમકી આપવી એ ગેરકાનૂની છે.
જો રિકવરી એજન્ટ હેરાન કરે તો શું કરવું? (તમારા રક્ષણ માટેના પગલાં)
જો તમને કોઈ રિકવરી એજન્ટ દ્વારા હેરાન કરવામાં આવી રહ્યા હોય, તો ડરવાને બદલે સમજદારી અને કાનૂની માર્ગ અપનાવો:
૧. પુરાવા એકત્ર કરો: એજન્ટ સાથે થયેલી વાતચીતના રેકોર્ડિંગ (Voice Call), વૉટ્સએપ મેસેજ, કોલ લોગ અને સીસીટીવી ફૂટેજ સુરક્ષિત રાખો.
૨. બેંકમાં લેખિત ફરિયાદ: સૌથી પહેલાં બેંકના ‘ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ સેલ’ (તકરાર નિવારણ કેન્દ્ર) માં એજન્ટ વિરૂદ્ધ આધાર-પુરાવા સાથે લેખિત ફરિયાદ નોંધાવો.
૩. RBI ઓમ્બડ્સમેન (Ombudsman): જો બેંક ૩૦ દિવસમાં તમારી ફરિયાદનો ઉકેલ ન લાવે, તો તમે RBI ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ઓનલાઇન ફરિયાદ (CMS portal) દાખલ કરી શકો છો.
૪. પોલીસ ફરિયાદ: જો એજન્ટ ઘરમાં બળજબરીથી ઘૂસવાનો પ્રયાસ કરે, શારીરિક હુમલો કરે કે ગંભીર ધમકી આપે, તો તુરંત નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં એફ.આઈ.આર. (FIR) નોંધાવો.
મહત્વની નોંધ: બેંક એવું કહીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકતી નથી કે “એજન્ટ થર્ડ પાર્ટી (બહારની એજન્સી) નો છે”. RBI ના નિયમ મુજબ, એજન્ટની દરેક ગેરકાયદેસર હરકત માટે બેંક પોતે જ સંપૂર્ણ રીતે જવાબદાર ગણાય છે.
નાણાકીય સમસ્યા સમયે શું કરવું? બેંક સાથે સંવાદ એ જ શ્રેષ્ઠ ઉકેલ
બેંક પાસે પોતાના નાણાં વસૂલવાનો અધિકાર ચોક્કસ છે, પરંતુ તેનો માર્ગ કાનૂની જ હોવો જોઈએ. જો તમને લાગે કે તમે આગામી કેટલાક મહિનાઓ સુધી EMI ભરી શકો તેમ નથી, તો નોટિસ કે ફોન કૉલ્સને અણદેખ્યા કરવાને બદલે નીચે મુજબના વ્યવહારુ રસ્તા અપનાવો:
-
બેંકનો સંપર્ક કરો: બેંક શાખાએ રૂબરૂ જઈને તમારી સાચી નાણાકીય મુશ્કેલી (જેમ કે નોકરી છૂટી જવી કે બીમારી) વિશે વાત કરો.
-
રી-સ્ટ્રક્ચરિંગ (Loan Restructuring): તમે બેંક પાસે લોનની મુદત (Tenure) વધારીને મહિનાનો EMI ઓછો કરવા વિનંતી કરી શકો છો.
-
મોરેટોરિયમ (Moratorium): અસ્થાયી રાહત તરીકે કેટલાક મહિનાઓ માટે EMI માંથી છૂટછાટ (Grace Period) માગી શકાય છે.
