ચાબહાર પોર્ટ: ભારત અને ઈરાન વચ્ચે વાટાઘાટો ચાલુ, અમેરિકી પ્રતિબંધો હટવાની રાહ; ભારત માટે કેમ મહત્વનું છે આ બંદર?

અમેરિકી પ્રતિબંધો છતાં ભારત કેમ નથી છોડી રહ્યું ચાબહાર પોર્ટ? જાણી લો આ સિક્રેટ પ્લાન

ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ચાબહાર પોર્ટ (Chabahar Port) ના સંચાલન અને મેનેજમેન્ટને લઈને મહત્વપૂર્ણ વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. આ તરફ અમેરિકા પણ ઈરાન સાથે શાંતિ વાટાઘાટોનો નવો તબક્કો શરૂ કરવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. ભારત ઈરાન પર લાગેલા અમેરિકી પ્રતિબંધો હટવાની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોઈ રહ્યું છે, જે સંભવતઃ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતી બાદ હટી શકે છે. આ સાથે જ ભારત ચાબહાર પોર્ટમાં પોતાના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક હિતો સુરક્ષિત રહે તે માટે ઈરાન સાથે સતત સંપર્કમાં છે, જેથી આ નવી વ્યવસ્થાને વહેલી તકે આખરી ઓપ આપી શકાય.

સરકારે સંસદમાં આપી મહત્વની માહિતી

તાજેતરમાં જ કેન્દ્ર સરકારે લોકસભામાં આ અંગે સત્તાવાર વિગતો રજૂ કરી હતી. ગત શુક્રવારે સંસદને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટ માટે અમેરિકા તરફથી મળેલી શરતી પ્રતિબંધ મુક્તિની સમયસીમા 26 એપ્રિલે પૂરી થઈ ગઈ છે. સરકાર આ પરિસ્થિતિ અને તેના કારણે ઊભી થયેલી અસરોને પહોંચી વળવા માટે તમામ સંબંધિત પક્ષો અને હિતધારકો સાથે વાટાઘાટો કરી રહી છે.

ભારત ઈરાન પાસે માંગી રહ્યું છે ‘કાનૂની ગેરંટી’

સામે આવેલા અહેવાલો મુજબ, ભારત સરકાર ઈરાનની પોર્ટ ઓથોરિટી સાથે ચાબહાર પોર્ટના સંચાલન માટે એક નવો કરાર કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. આ કરારમાં એવી સ્પષ્ટ ગેરંટી પણ સામેલ હશે કે જ્યારે ભવિષ્યમાં અમેરિકા દ્વારા લગાવાયેલા પ્રતિબંધો સંપૂર્ણપણે હટાવી લેવામાં આવશે, ત્યારે આ પોર્ટના સંચાલનના અધિકારો પૂરેપૂરા ભારતને પાછા સોંપવામાં આવશે.

ભારત સરકાર ઈરાની સરકાર પાસેથી આ કાનૂની ગેરંટી (Legal Guarantee) એટલા માટે માંગી રહી છે જેથી કરીને બંને દેશોની પોર્ટ ઓથોરિટી વચ્ચે થયેલા કરારનું ભવિષ્યમાં ચુસ્તપણે પાલન થઈ શકે અને ભારતીય રોકાણ સુરક્ષિત રહે.

ભારત ક્યારથી કરી રહ્યું છે ચાબહારનું સંચાલન?

વિદેશ રાજ્ય મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે ઈરાનના ચાબહાર પોર્ટ પર આવેલા ‘શહીદ બેહેશ્તી ટર્મિનલ’ (Shahid Beheshti Terminal) ના વિકાસ અને સંચાલનમાં ભારતની ભાગીદારી અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો લેખિત જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અફઘાનિસ્તાનના પુનઃનિર્માણ અને આર્થિક વિકાસ માટે જરૂરી કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડવાનો હતો. આ સાથે જ મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે ભારતના વેપારી અને આર્થિક સંબંધોને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવાનો હતો.

ભારત સરકારની કંપની ઇન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલ લિમિટેડ (IPGL), પોતાની સંપૂર્ણ માલિકીની સબ્સિડિયરી કંપની ઇન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલ ચાબહાર ફ્રી ઝોન (IPGCFZ) દ્વારા વર્ષ 2018 થી આ બંદરનું સફળતાપૂર્વક સંચાલન કરી રહી છે.

ભારતે પોતાની તમામ નાણાકીય કમિcommitment પૂરી કરી

વિદેશ રાજ્ય મંત્રીએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, 13 મે, 2024 ના રોજ IPGL અને ઈરાનના ‘પોર્ટ્સ એન્ડ મેરિટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન’ (PMO) વચ્ચે થયેલા મુખ્ય કરારની શરતો અનુસાર, ભારતે આ પ્રોજેક્ટ માટે 120 મિલિયન યુએસ ડોલર (અંદાજે ₹1,000 કરોડ) ની પોતાની નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા સંપૂર્ણપણે પૂરી કરી દીધી છે. આ રકમનો છેલ્લો હપ્તો ઓગસ્ટ 2025 માં ઈરાનની PMO ને ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવ્યો હતો.

ભારત માટે શા માટે આટલું મહત્વનું છે ચાબહાર પોર્ટ?

સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ચાબહાર પોર્ટ ભારતની વ્યૂહાત્મક (Strategic) પહોંચ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જો ભારત કોઈને કોઈ સ્વરૂપે આ બંદર પર પોતાની ભૂમિકા જાળવી નહીં રાખે, તો ચીન તરત જ આ તકનો લાભ ઉઠાવીને ત્યાં પોતાનો દાવો ઠોકી શકે છે. પાકિસ્તાનમાં આવેલા ચીન નિર્મિત ‘ગ્વાદર પોર્ટ’ની સામે ચાબહાર ભારત માટે એક મજબૂત સંતુલન પૂરું પાડે છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક રાજકીય અને કાનૂની પડકારો આવ્યા હોવા છતાં, ભારતે આ પોર્ટમાં પોતાનો રસ ઓછો થવા દીધો નથી.

ચાબહાર પોર્ટની મુખ્ય વિશેષતાઓ અને ભૂમિકા

1. પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરવાની સુવિધા:

   ચાબહાર પોર્ટને કારણે ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે પાકિસ્તાન પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી. ભારત જમીન માર્ગે પાકિસ્તાનમાંથી પસાર થયા વગર સીધો વેપાર કરી શકે છે.

2. મધ્ય એશિયા અને રશિયા સુધી પહોંચ:

   આ બંદર માત્ર અફઘાનિસ્તાન પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે ઈન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) નો એક મહત્વનો ભાગ છે, જે ભારતને મધ્ય એશિયાઈ દેશો અને પૂર્વ રશિયા સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

3. માનવતાવાદી સહાય અને વેપાર:

   ભૂતકાળમાં ભારતે અફઘાનિસ્તાનમાં ઘઉં, જીવનજરૂરી દવાઓ અને માનવતાવાદી મદદ પહોંચાડવા માટે ચાબહાર પોર્ટનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે.

4. 10 વર્ષનો લાંબાગાળાનો કરાર:

   ભારતે 13 મે 2024 ના રોજ ઈરાન સાથે આ પોર્ટના ઓપરેશન માટે 10 વર્ષનો લાંબાગાળાનો ઐતિહાસિક કરાર કર્યો હતો.

ચાબહાર પોર્ટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ: એક નજરે