ફ્રાન્સ અને જર્મની બાદ હવે નેધરલેન્ડ્સ: કેન્દ્રીય બેંકો શા માટે અમેરિકામાંથી સોનું પરત ખેંચી રહી છે?

નેધરલેન્ડ્સે અમેરિકા અને કેનેડામાંથી પોતાનું સોનું પાછું ખેંચ્યું: લંડન અને પોતાના દેશમાં ગોલ્ડ રિઝર્વ શિફ્ટ કરવાનો મોટો નિર્ણય

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને નાણાકીય જગતમાં અચાનક જ એક મોટા અને ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. યુરોપના સમૃદ્ધ દેશ નેધરલેન્ડ્સે (Netherlands) પોતાની અબજો ડોલરની કિંમતની સોનાની અનામત (Gold Reserves) નો એક મોટો અને મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) અને કેનેડાની સેન્ટ્રલ બેંકોમાંથી ખસેડીને ગ્રેટ બ્રિટન (લંડન) તેમજ પોતાના જ દેશમાં સુરક્ષિત રીતે શિફ્ટ કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે.

ડચ સેન્ટ્રલ બેંક (De Nederlandsche Bank – DNB) દ્વારા આ અંગે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા આપતાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, ભવિષ્યમાં આવી શકનારી કોઈ પણ મોટી આર્થિક મંદી, ચલણી સંકટ કે ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) કટોકટીનો સામનો કરવા માટે દેશનું અર્થતંત્ર વધુ સારી રીતે સજ્જ અને આત્મનિર્ભર રહે તે હેતુથી આ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

ભૌગોલિક તણાવ અને યુરોપીય દેશોનો બદલાતો અભિગમ

નેધરલેન્ડ્સ સરકારનો આ નિર્ણય માત્ર તેની જંગી નાણાકીય કિંમતને કારણે જ નહીં, પરંતુ વર્તમાન સમયે વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા યુદ્ધના વાદળો અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવના સમયગાળા દરમિયાન લેવાયો હોવાથી સમગ્ર વિશ્વના આર્થિક નિષ્ણાતોમાં ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી વિવિધ દેશો વચ્ચે વધતી અવિશ્વાસની લાગણી અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય નીતિઓમાં આવી રહેલા અણધાર્યા ફેરફારોને કારણે સેન્ટ્રલ બેંકો પોતાની સંપત્તિ સુરક્ષિત કરવા તરફ ધ્યાન આપી રહી છે.

અહીં નોંધનીય બાબત એ છે કે પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વને અન્ય દેશોમાંથી પાછું ખેંચનાર નેધરલેન્ડ્સ પહેલો દેશ નથી. આ પહેલાં ફ્રાન્સ અને જર્મની જેવા શક્તિશાળી યુરોપીય દેશો પણ અમેરિકામાં રાખવામાં આવેલું પોતાનું કરોડો ડોલરનું સોનું તબક્કાવાર રીતે પોતાના દેશમાં પાછું લાવી ચૂક્યા છે. યુરોપના દેશોનો આ પગલો એક સ્પષ્ટ વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ તરફ ઈશારો કરે છે કે હવે દેશો બીજા દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાની રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ પોતાના પ્રત્યક્ષ નિયંત્રણ હેઠળ રાખવા માંગે છે.

નેધરલેન્ડ્સ પાસે કુલ કેટલું સોનું છે અને તેનું મૂલ્ય કેટલું?

દુનિયાના નાણાકીય નકશા પર નેધરલેન્ડ્સ એક મજબૂત આર્થિક સ્થિતિ ધરાવતો દેશ ગણાય છે. ડચ સેન્ટ્રલ બેંકના અધિકૃત આંકડાઓ અનુસાર, નેધરલેન્ડ્સ પાસે હાલમાં કુલ ૬૧૨.૪ ટન સોનાનો અનામત જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર ભાવ અનુસાર આ સોનાનું કુલ મૂલ્ય અંદાજે ૭૨.૨ અબજ યુરો (જે લગભગ ૮૩.૮ અબજ યુએસ ડોલર જેટલું થાય છે) ગણવામાં આવે છે.

કોઈપણ દેશની સેન્ટ્રલ બેંક માટે ‘જોખમ સંચાલન’ (Risk Management) અને ‘વૈવિધ્યકરણ’ (Diversification) એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો માનવામાં આવે છે. આ જ વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે, ડચ સેન્ટ્રલ બેંક પોતાના આ વિપુલ સોનાના ભંડારને માત્ર એક જ જગ્યાએ રાખવાને બદલે વિશ્વના અલગ-અલગ સુરક્ષિત નાણાકીય કેન્દ્રોમાં વિભાજિત કરીને રાખે છે, જેથી કોઈ એક વિસ્તારમાં ભૌગોલિક કે કાનૂની સંકટ ઊભું થાય તો પણ દેશનું સંપૂર્ણ સોનું જોખમમાં ન મુકાય.

તાજેતરના ફેરબદલ પહેલાં ડચ સોનાનું વૈશ્વિક વિભાજન

આ નવા અને મોટા ફેરબદલ પહેલાં, નેધરલેન્ડ્સનું ૬૧૨.૪ ટન સોનું વિશ્વના ચાર અલગ-અલગ દેશોમાં નીચે મુજબ વહેંચાયેલું હતું:

• ઝીસ્ટ (Zeist, નેધરલેન્ડ્સ): કુલ સોનામાંથી ૩૦.૮% સોનું નેધરલેન્ડ્સના જ ઝીસ્ટ ખાતે આવેલા DNB કેશ સેન્ટરની સુરક્ષિત તિજોરીઓમાં રાખવામાં આવ્યું હતું.

• ન્યૂયોર્ક (અમેરિકા): આશરે ૩૧.૩% જેટલો મોટો હિસ્સો યુએસ ફેડરલ રિઝર્વ, ન્યૂયોર્કમાં સંગ્રહિત હતો.

• ઓટાવા (કેનેડા): ૧૯.૭% સોનું બેંક ઓફ કેનેડા, ઓટાવામાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું.

• લંડન (યુકે): ૧૮.૧% સોનું બ્રિટનની રાજધાની લંડનમાં આવેલી બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડમાં મુકવામાં આવ્યું હતું.

સુધારા બાદનું નવું લોકેશન સ્ટ્રક્ચર

ડચ સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા તાજેતરના રી-ઓર્ગેનાઈઝેશન અને ફેરબદલ બાદ સોનાનું નવું ભૌગોલિક ચિત્ર સ્પષ્ટ થયું છે:

૧. નેધરલેન્ડ્સ (ઝીસ્ટ): ઝીસ્ટ ખાતે આવેલા પોતાના દેશના કેશ સેન્ટરમાં રાખવામાં આવેલો હિસ્સો પહેલાંની જેમ જ ૩૦.૮% યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.

૨. ગ્રેટ બ્રિટન (લંડન): લંડનમાં રાખવામાં આવેલા સોનાનો હિસ્સો ૧૮.૧% થી વધારીને સીધો ૩૨.૧% કરી દેવામાં આવ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે લંડન હજુ પણ ગોલ્ડ ટ્રેડિંગ અને લિક્વિડિટી માટે સૌથી ભરોસાપાત્ર કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે.

૩. અમેરિકા અને કેનેડા: બીજી તરફ, ન્યૂયોર્ક (અમેરિકા) અને ઓટાવા (કેનેડા) માં રાખવામાં આવેલા સોનાનો હિસ્સો ઘટાડીને બંને જગ્યાએ એકસરખો ૧૮.૫% – ૧૮.૫% કરી દેવામાં આવ્યો છે.

આ નિર્ણય પાછળનું સાચું કારણ અને ભવિષ્યની દિશા

નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, અમેરિકા અને કેનેડા જેવા એટલાન્ટિક પારના દેશોમાંથી સોનું ઓછું કરીને લંડન અને પોતાના દેશમાં લાવવા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘લિક્વિડિટી’ (રોકડતા) અને ‘એક્સેસિબિલિટી’ (ઝડપી પહોંચ) છે. કટોકટીના સમયે યુરોપમાં જ સોનું ઉપલબ્ધ હોય તો તેને ખૂબ જ ઝડપથી ટ્રેડ કરી શકાય છે અથવા તેના બદલામાં તાત્કાલિક અન્ય ચલણ મેળવી શકાય છે.

નેધરલેન્ડ્સનો આ પગલો સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક નાણાકીય અનિશ્ચિતતાના આ સમયગાળામાં હવે વિશ્વની સેન્ટ્રલ બેંકો કાગળની કરન્સી કરતાં ભૌતિક સોના (Physical Gold) ને વધુ સુરક્ષિત સંપત્તિ માની રહી છે અને પોતાની સાર્વભૌમ સંપત્તિ પર પોતાનું જ પ્રત્યક્ષ સંચાલન જાળવી રાખવા માટે વધુ ગંભીર બની રહી છે.