આજથી પવિત્ર પુરુષોત્તમ માસનો પ્રારંભ, આગામી ૩૦ દિવસ ભૂલથી પણ ના કરતા આ પંચાગ-નિષેધ કાર્યો

અધિક માસ ૨૦૨૬: ૧૭ મેથી ૧૫ જૂન સુધી ભક્તિનો મહાસંયોગ, જાણો લગ્ન-ગૃહપ્રવેશ જેવા માંગલિક કાર્યો પર કેમ લાગશે બ્રેક?

હિન્દુ સનાતન ધર્મમાં વર્ષ ૨૦૨૬નો આ સમયગાળો આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત પવિત્ર અને વિશિષ્ટ માનવામાં આવી રહ્યો છે. આજથી એટલે કે ૧૭ મે, ૨૦૨૬થી પવિત્ર ‘અધિક માસ’નો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે. આ પવિત્ર મહિનો આગામી ૩૦ દિવસ સુધી ચાલશે અને ૧૫ જૂન, ૨૦૨૬ના રોજ તેની સમાપ્તિ થશે. હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં આ મહિનાને ‘પુરુષોત્તમ માસ’ અથવા ‘મલમાસ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

સામાન્ય દિવસોની સરખામણીએ આ મહિના દરમિયાન કરવામાં આવતી પૂજા, અર્ચના, જાપ અને દાનનું ફળ અનેકગણું વધારે મળે છે. પરંતુ આ સાથે જ, આ મહિનામાં ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ અને સાંસારિક ઈચ્છાઓ સાથે જોડાયેલા તમામ માંગલિક અને શુભ કાર્યો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. ચાલો આ અહેવાલમાં વિગતવાર સમજીએ કે આ મહિનાનું ધાર્મિક તેમજ વૈજ્ઞાનિક મહત્વ શું છે અને આ ૩૦ દિવસો દરમિયાન કઈ ભૂલો કરવાથી બચવું જોઈએ.

અધિક માસનું ગણિત: સૌર અને ચંદ્ર વર્ષ વચ્ચેનું વૈજ્ઞાનિક સંતુલન

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે દર ત્રણ વર્ષે આ વધારાનો મહિનો કેમ ઉમેરવામાં આવે છે? તેની પાછળ એક અત્યંત સચોટ અને પ્રાચીન ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીય ગણિત છુપાયેલું છે. વૈદિક જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાન અનુસાર:

• સૌર વર્ષ (Solar Year): સૂર્ય આધારિત કેલેન્ડર વર્ષ આશરે ૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાકનું હોય છે.

• ચંદ્ર વર્ષ (Lunar Year): ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત હિન્દુ કેલેન્ડર વર્ષ આશરે ૩૫૪ દિવસનું હોય છે.

આ બંને વર્ષો વચ્ચે દર વર્ષે લગભગ ૧૧ દિવસનો તફાવત ઊભો થાય છે. જો આ તફાવતને એમ જ છોડી દેવામાં આવે, તો માત્ર થોડા જ વર્ષોમાં હિન્દુ તહેવારો પોતાની મૂળ ઋતુઓમાંથી ખસીને ભળતી જ ઋતુઓમાં આવી જાય (જેમ કે દિવાળી ચોમાસામાં કે હોળી શિયાળાની શરૂઆતમાં આવી શકે). આ ખગોળીય વિસંગતતાને દૂર કરવા અને તમામ તહેવારોને તેમની યોગ્ય ઋતુઓ સાથે જોડી રાખવા માટે દર ત્રીજા વર્ષે (ચોક્કસ કહીએ તો ૩૨ મહિના, ૧૬ દિવસ અને ૮ કલાકના અંતરે) કેલેન્ડરમાં એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે, જેને આપણે ‘અધિક માસ’ કહીએ છીએ. ભારતીય ઋષિ-મુનિઓનું આ ગણિત એટલું સચોટ છે કે સદીઓ પછી પણ આપણા તહેવારોની ઋતુ ક્યારેય બદલાતી નથી.

શા માટે આ મહિનાને ‘પુરુષોત્તમ માસ’ કહેવામાં આવે છે?

પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, જ્યારે આ વધારાના મહિનાની ઉત્પત્તિ થઈ ત્યારે તેને ‘મલમાસ’ એટલે કે મલિન મહિનો કહેવામાં આવ્યો. આ મહિનામાં સૂર્ય સંક્રાંતિ (સૂર્યનું એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં પ્રવેશવું) થતી નથી, જેના કારણે તેને શુભ કાર્યો માટે અયોગ્ય ગણીને તમામ દેવી-દેવતાઓએ તેનો સ્વામી બનવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો.

પોતાના આ અનાદરથી દુઃખી થઈને આ મહિનો ભગવાન વિષ્ણુના શરણમાં પહોંચ્યો. ભગવાન વિષ્ણુએ તેની પીડા સમજીને તેને પોતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ નામ ‘પુરુષોત્તમ’ આપ્યું અને આશીર્વાદ આપ્યા કે:”આજથી આ મહિનો મારો પ્રિય મહિનો ગણાશે. આ મહિના દરમિયાન જે પણ મનુષ્ય લોભ, મોહ અને અહંકારનો ત્યાગ કરીને મારી આરાધના કરશે, તેના તમામ પાપોનો નાશ થશે અને તેને અક્ષય પુણ્યની પ્રાપ્તિ થશે.”

અધિક માસ દરમિયાન શું કરવું? 

આ મહિનો ભૌતિક દોડધામમાંથી બ્રેક લઈને આત્માની શુદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક પુણ્ય કમાવવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે. આ ૩૦ દિવસો દરમિયાન નીચેની પ્રવૃત્તિઓ વિશેષ ફળદાયી નીવડે છે:

• ધાર્મિક ગ્રંથોનું પઠન: આ મહિનામાં શ્રીમદ ભગવદ ગીતા, શ્રી રામચરિતમાનસ, વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ અને પુરુષોત્તમ માહાત્મ્યનું પઠન કરવું અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે.

• સાત્વિક જીવનશૈલી: આહાર અને વિચારોમાં શુદ્ધતા રાખવી ખૂબ જરૂરી છે. આ મહિનામાં ડુંગળી, લસણ, માંસાહાર અને નશા યુક્ત પદાર્થોથી દૂર રહીને સંપૂર્ણ સાત્વિક ભોજન લેવું જોઈએ.

• વ્રત અને ઉપવાસ: પોતાની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર અયાચિત વ્રત (માગ્યા વિના જે મળે તે ખાવું) અથવા એકટાણું કરવું આંતરિક સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.

• દાન અને પુણ્ય: ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને અન્ન, વસ્ત્ર, પુસ્તકો અથવા દીવાનું દાન કરવું જોઈએ. આ મહિનામાં કરેલું દાન અક્ષય (ક્યારેય નાશ ન પામનારું) બને છે.

અધિક માસ દરમિયાન શું ન કરવું? 

મલમાસ દરમિયાન ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ અને અહંકારને પોષતી પ્રવૃત્તિઓ પર ધાર્મિક રીતે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. ભય કે અંધશ્રદ્ધાના કારણે નહીં, પરંતુ મનની એકાગ્રતા જાળવવા માટે નીચેના કાર્યો ન કરવા જોઈએ:

• માંગલિક વિધિઓ પર પ્રતિબંધ: આ આખો મહિનો લગ્ન, મુંડન સંસ્કાર, જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) સંસ્કાર, સગાઈ અને ગૃહપ્રવેશ જેવા સંસ્કારો અટકાવી દેવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ કાર્યોમાં સાંસારિક વૈભવ વધુ હોય છે, જે ભક્તિમાં અવરોધ બને છે.

• નવી શરૂઆત ટાળવી: કોઈ નવો વ્યવસાય શરૂ કરવો, નવી ભાગીદારી કરવી, નવું ઘર બનાવવાનું શરૂ કરવું (ખાતમુહૂર્ત) અથવા કોઈ મોટા વ્યવસાયિક પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ આ મહિનામાં મુલતવી રાખવો હિતાવહ છે.

• મોટી અને લક્ઝરી ખરીદીઓથી દૂર રહેવું: આ ૩૦ દિવસ દરમિયાન નવા વાહનો ખરીદવા, નવી મિલકત (જમીન કે મકાન) ના સોદા કરવા અથવા મોંઘા સોના-ચાંદીના દાગીનાની ખરીદી કરવાનું ટાળવું જોઈએ.

શુભ પ્રવૃત્તિઓ મુલતવી રાખવા પાછળનું મનોવૈજ્ઞાનિક રહસ્ય

આજના આધુનિક યુગમાં જેને આપણે “ડિજિટલ ડિટોક્સ” અથવા “લાઇફસ્ટાઇલ મિનિમાલિઝમ” કહીએ છીએ, તે જ કન્સેપ્ટ આપણા પૂર્વજોએ ‘અધિક માસ’ તરીકે હજારો વર્ષ પહેલાં રજૂ કર્યો હતો. શાસ્ત્રો આપણને શીખવે છે કે વર્ષના અગિયાર મહિના ભલે આપણે બાહ્ય ચમક-દમક, કમાણી, ગ્લેમર, લગ્ન-પ્રસંગો અને લક્ઝરી પાછળ દોડીએ, પરંતુ જીવનમાં એક સમય એવો આવવો જોઈએ જ્યાં આપણે આ બધી બાહ્ય દોડધામને થોડા સમય માટે સ્થગિત કરી દઈએ.

જ્યારે તમે નવું વાહન, ઘર કે સોનું ખરીદવાનું બંધ કરો છો, ત્યારે તમારું મન બજારની હરીફાઈમાંથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે લગ્ન કે મોટા ઉત્સવો નથી હોતા, ત્યારે સામાજિક જવાબદારીઓનો તણાવ ઓછો થાય છે. આ શાંત વાતાવરણ મનુષ્યને પોતાના આંતરિક સ્વ (Inner Self) તરફ જોવાની પ્રેરણા આપે છે. આ મહિનો આપણને અહંકાર ઓગાળવાની અને પરમાત્મા સાથે તાર જોડવાની સુવર્ણ તક આપે છે.

૧૭ મે થી ૧૫ જૂન, ૨૦૨૬ સુધીનો આ સમયગાળો માત્ર કેલેન્ડરની તારીખો બદલવાનો નથી, પરંતુ આપણી જીવન જીવવાની શૈલીને બદલવાનો છે. પુરુષોત્તમ માસ આપણને ભૌતિકવાદથી આધ્યાત્મિકતા તરફ લઈ જતો એક સેતુ છે. આ મહિનામાં નિયમોનું પાલન કોઈ ડરના કારણે નહીં, પરંતુ આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય, આત્મિક શાંતિ અને જીવનના સંતુલન માટે કરવું જોઈએ. તો આવો, આ પવિત્ર મહિનામાં સાત્વિકતા અપનાવીએ, જરૂરિયાતમંદોની મદદ કરીએ અને જીવનને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવીએ.