વધતા જતા પારા વચ્ચે ‘હીટ એક્ઝોશન’નો ખતરો: જાણો આકરી ગરમીમાં લૂ થી બચવાના અચૂક ઉપાયો

ભીષણ ગરમીમાં હીટ એક્ઝોશનથી કેવી રીતે બચવું? જાણો લક્ષણો અને સાવચેતી રાખવાની ખાસ ટિપ્સ

જેમ જેમ ઉનાળાનો પારો વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ ગરમી અને અસહ્ય બફારો સામાન્ય જનજીવનને પ્રભાવિત કરી રહ્યો છે. જ્યારે સૂર્ય દેવતા પોતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે સ્વાસ્થ્ય સંબંધી અનેક સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે, જેમાં ‘હીટ એક્ઝોશન’ (Heat Exhaustion) એટલે કે ગરમીને કારણે થતો ભારે થાક સૌથી મુખ્ય છે. જો સમયસર કાળજી લેવામાં ન આવે, તો આ સમસ્યા ‘હીટ સ્ટ્રોક’ જેવી ગંભીર સ્થિતિમાં ફેરવાઈ શકે છે.

આજના આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે હીટ એક્ઝોશન શું છે, તેના લક્ષણો કેવા હોય છે અને આ આકરી ગરમીમાં આપણે આપણું અને આપણા પરિવારનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકીએ.

હીટ એક્ઝોશન શું છે?

જ્યારે તમારું શરીર લાંબા સમય સુધી ગરમીના સંપર્કમાં રહે છે અને પરસેવા દ્વારા શરીરનું વધુ પડતું પાણી અને ક્ષાર (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) બહાર નીકળી જાય છે, ત્યારે શરીર આંતરિક તાપમાનને નિયંત્રિત કરવામાં અસમર્થ બને છે. આ સ્થિતિને હીટ એક્ઝોશન કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય લક્ષણો:

• ખૂબ જ પરસેવો થવો અને ત્વચા ચીકણી થઈ જવી.
• ચક્કર આવવા અથવા માથું ભારે લાગવું.
• તીવ્ર નબળાઈ અને થાકનો અનુભવ થવો.
• બ્લડ પ્રેશર ઓછું થઈ જવું (લો બીપી).
• ઉબકા આવવા અથવા ઉલટી જેવું મન થવું.

સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (Crump) આવવું.

ભીષણ ગરમીમાં હીટ એક્ઝોશનથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો
ગરમીથી બચવા માટે માત્ર પાણી પીવું પૂરતું નથી, પરંતુ જીવનશૈલીમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવા પણ જરૂરી છે:

૧. શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવું એ સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે

ઉનાળામાં તરસ લાગે કે ન લાગે, પણ સમયાંતરે પાણી પીતા રહેવું જોઈએ. પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવાથી શરીરનું તાપમાન જળવાઈ રહે છે.

કુદરતી પીણાં: માત્ર સાદું પાણી જ નહીં, પણ લીંબુ શરબત, નાળિયેર પાણી, છાશ અને ફ્રેશ ફ્રૂટ જ્યુસનો સમાવેશ કરો. આ પીણાં પસીના દ્વારા ગુમાવેલા ક્ષાર અને મિનરલ્સની ભરપાઈ કરે છે.

શું ટાળવું: વધુ પડતી ચા, કોફી અથવા સોફ્ટ ડ્રિંક્સ પીવાનું ટાળો, કારણ કે તે શરીરમાંથી પાણી ઓછું કરી શકે છે.

૨. બપોરના સમયે બહાર નીકળવાનું ટાળો

દિવસના ૧૨ થી ૪ વાગ્યા સુધી સૂર્યના કિરણો સૌથી સીધા અને તીવ્ર હોય છે.

ખૂબ જરૂરી હોય તો જ આ સમયે બહાર નીકળવું. જો બહાર જવું પડે તો માથા પર ટોપી, રૂમાલ અથવા છત્રીનો ઉપયોગ ચોક્કસ કરો.

આંખોના રક્ષણ માટે સારા સનગ્લાસ અને ત્વચા માટે સનસ્ક્રીનનો ઉપયોગ ફાયદાકારક રહે છે.

૩. કપડાંની પસંદગીમાં સમજદારી

ઉનાળામાં આપણે કેવા કપડાં પહેરીએ છીએ તેની સીધી અસર આપણા શરીરના તાપમાન પર પડે છે.

હંમેશા આછા રંગના (સફેદ કે પેસ્ટલ કલર) અને ઢીલા સુતરાઉ (કોટન) કપડાં પહેરવા જોઈએ.

સુતરાઉ કપડાં પરસેવાને જલ્દી સોષી લે છે અને હવાની અવરજવર જાળવી રાખે છે, જેથી ત્વચા ઠંડી રહે છે. સિન્થેટિક કે ટાઈટ કપડાં પહેરવાથી ગભરામણ વધી શકે છે.

૪. ખોરાકમાં હળવાશ રાખો

ગરમીમાં આપણી પાચનશક્તિ થોડી નબળી પડી જાય છે. તેથી ભારે અને મસાલેદાર ખોરાક શરીરની ગરમી વધારે છે.

શું ખાવું: તરબૂચ, ટેટી, કાકડી, સંતરા જેવા પાણીથી ભરપૂર ફળો ખાઓ. દહીં અને છાશનો ભોજનમાં નિયમિત ઉપયોગ કરો.

શું ન ખાવું: તળેલું, બજારનું જંક ફૂડ અને વધુ પડતા ગરમ મસાલાવાળી વાનગીઓ ખાવાથી બચવું જોઈએ. હળવું અને સાદું ભોજન તમને દિવસભર ઉર્જાવાન રાખશે.

૫. બાળકો અને વૃદ્ધોની વિશેષ કાળજી

બાળકો અને વૃદ્ધોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને શરીરની તાપમાન સંતુલિત કરવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે, તેથી તેઓ હીટ એક્ઝોશનનો શિકાર જલ્દી બને છે.

બાળકોને બપોરના સમયે બહાર રમવા ન મોકલો.

વૃદ્ધોને ઠંડકવાળા અને હવાદાર રૂમમાં રાખવા અને તેમને સતત પ્રવાહી આપતા રહેવું.

જો કોઈને હીટ એક્ઝોશન થાય તો શું કરવું? (પ્રાથમિક સારવાર)
૧. વ્યક્તિને તાત્કાલિક છાંયડામાં અથવા એસી/પંખા નીચે લઈ જાઓ.
૨. વધારાના કપડાં હોય તો કાઢી નાખો અને શરીરને ઠંડા પાણીના પોતા મૂકો.
૩. જો વ્યક્તિ સભાન હોય, તો તેને ધીમે ધીમે પાણી અથવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ડ્રિંક પીવડાવો.
૪. જો હાલત વધુ ખરાબ લાગે કે વ્યક્તિ બેભાન થાય, તો વિલંબ કર્યા વગર ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.