કિડની સ્ટોનનું જોખમ ઘટાડવા માટે શું ખાવું અને શું ટાળવું?

કિડનીની પથરી પાછળ ક્યાંક તમારો આહાર તો જવાબદાર નથી? જાણો નિષ્ણાત ડૉક્ટરોનું શું કહેવું છે.

આજના સમયમાં હોસ્પિટલના યુરોલોજી વિભાગમાં સૌથી વધુ જોવા મળતી સમસ્યા હોય તો તે કિડનીમાં પથરી છે. પથરી થવાનું મુખ્ય કારણ માત્ર પાણી ઓછું પીવું જ નથી, પણ આપણે દિવસભર જે ખોરાક લઈએ છીએ તેની સાથે પણ તેનો સીધો સંબંધ છે. તબીબી ભાષામાં તેને ‘નેફ્રોલિથિયાસિસ’ કહેવામાં આવે છે. આ પથરી ખરેખર શરીરમાં જમા થયેલા ક્ષારો અને ખનિજોના સ્ફટિકો છે, જે કિડનીની અંદર પથ્થર જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

કિડનીમાં પથરી કેમ થાય છે?

જ્યારે પેશાબમાં પથરી બનાવનારા પદાર્થો—જેવા કે કેલ્શિયમ, ઓક્સાલેટ અને યુરિક એસિડ—નું પ્રમાણ પેશાબમાં રહેલા પ્રવાહી કરતા વધી જાય છે, ત્યારે આ પદાર્થો એકબીજા સાથે ચોંટી જાય છે અને પથરીનું નિર્માણ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં આપણો આહાર સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

કયા ખોરાક કિડનીમાં પથરીનું જોખમ વધારે છે?

૧. વધુ પડતું મીઠું (સોડિયમ): વધુ પડતું મીઠું ખાવાથી પેશાબમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધી જાય છે. જ્યારે કેલ્શિયમ વધુ હોય ત્યારે તે ઓક્સાલેટ સાથે જોડાઈને પથરી બનાવે છે. ચિપ્સ, પાપડ, અથાણાં અને પેકેજ્ડ ફૂડમાં સોડિયમનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, જે કિડની માટે જોખમી છે.

૨. ઓક્સાલેટયુક્ત ખોરાક: પથરીના સૌથી સામાન્ય પ્રકાર ‘કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ’ સ્ટોન્સ છે. પાલક, બીટ, ચોકલેટ, નટ્સ (કાજુ, બદામ) અને ચામાં ઓક્સાલેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. જો તમને અગાઉ પથરીની સમસ્યા રહી હોય, તો આ ખોરાક મર્યાદિત માત્રામાં લેવા જોઈએ.

૩. એનિમલ પ્રોટીન: માંસ, ઈંડા અને સીફૂડમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. વધુ પડતું પ્રોટીન લેવાથી પેશાબમાં ‘સાઇટ્રેટ’નું પ્રમાણ ઘટે છે. સાઇટ્રેટ એવો પદાર્થ છે જે પથરી બનતા રોકવામાં મદદ કરે છે.

૪. ખાંડ અને હાઈ ફ્રુક્ટોઝ કોર્ન સીરપ: સોડા, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને વધુ પડતી ગળી ચીજો પેશાબમાં કેલ્શિયમ અને યુરિક એસિડ વધારે છે, જે પથરીના નિર્માણમાં ઉદ્દીપકનું કામ કરે છે.

પથરીના મુખ્ય લક્ષણો

ઘણીવાર પથરી નાની હોય ત્યારે કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી, પરંતુ જ્યારે તે પેશાબની નળીમાં ફસાય છે ત્યારે અસહ્ય પીડા થાય છે:

• કમરની પાછળ કે પેટના નીચેના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો.

• પેશાબ કરતી વખતે બળતરા કે દુખાવો.

• પેશાબમાં લોહી આવવું (ગુલાબી કે લાલ પેશાબ).

• વારંવાર પેશાબ કરવાની ઈચ્છા થવી પણ ઓછો પેશાબ આવવો.

• દુખાવાની સાથે ઉબકા કે ઉલટી થવી.

કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ આહાર

જો તમે પથરીથી બચવા માંગતા હોવ, તો આહારમાં નીચે મુજબના ફેરફારો કરવા જરૂરી છે:

• પાણીનું પ્રમાણ: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવું જોઈએ. પૂરતું પાણી પેશાબમાં ખનિજોની સાંદ્રતા ઘટાડે છે.

• લીંબુ પાણી: લીંબુમાં સાઇટ્રિક એસિડ હોય છે, જે કેલ્શિયમ પથરીને બનતા અટકાવે છે અને નાની પથરીને ઓગળવામાં મદદ કરે છે.

• કેલ્શિયમયુક્ત આહાર: ઘણા લોકો ભૂલથી કેલ્શિયમ બંધ કરી દે છે, પરંતુ આહારમાં યોગ્ય માત્રામાં કેલ્શિયમ (જેમ કે દૂધ, દહીં) લેવું જરૂરી છે કારણ કે તે પાચનતંત્રમાં ઓક્સાલેટ સાથે જોડાઈને તેને લોહીમાં જતા અટકાવે છે.

• નાળિયેર પાણી અને ફાઈબર: નાળિયેર પાણી કુદરતી રીતે કિડનીને સાફ (Detox) કરે છે.

નિષ્ણાતની સલાહ: ક્યારે ચેતવું?

ડૉક્ટરો જણાવે છે કે જો પથરીના કારણે તાવ આવે અથવા ઠંડી લાગે, તો તે કિડનીમાં ચેપ (Infection) હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તાત્કાલિક યુરોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. પથરીનું નિદાન સોનોગ્રાફી કે સીટી સ્કેન દ્વારા થઈ શકે છે

કિડનીમાં પથરી એ માત્ર એક શારીરિક તકલીફ નથી, પરંતુ તે તમારી જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવાની એક ચેતવણી છે. સંતુલિત આહાર, ઓછું મીઠું, પૂરતું પાણી અને નિયમિત વ્યાયામ દ્વારા તમે આ પીડાદાયક સમસ્યાથી કાયમ માટે બચી શકો છો. યાદ રાખો, નિવારણ એ હંમેશા સારવાર કરતા શ્રેષ્ઠ હોય છે.