ખેડૂતની જેબ કેટલી ભરી? સિંચાઈ, MSP અને ખર્ચ ઘટાડા પર બજેટનો એક્શન પ્લાન

મોદી સરકાર 3.0: શું 2026નું બજેટ ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાનું લક્ષ્ય પૂરું કરશે?

ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં ખેડૂત હંમેશા અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. 30 જાન્યુઆરી 2026ના વર્તમાન પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, મોદી સરકારના છેલ્લા એક દાયકા અને તાજેતરના બજેટ 2025-26એ “ખેડૂતની જેબ” કેટલી ભરી છે તે એક મહત્વનો પ્રશ્ન છે. સરકારનો દાવો છે કે તેઓ ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે ખેડૂત સંગઠનો ખર્ચ અને વળતર વચ્ચેના સંતુલન પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.

લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP): સુરક્ષા કવચ કે માત્ર આંકડો?

મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન MSPમાં થયેલો વધારો એ ખેડૂતો માટે સૌથી મોટી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે.

• રેકોર્ડ વધારો: વર્ષ 2025-26ના રવી અને ખરીફ પાક માટે MSPમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઘઉં માટે MSP વધીને ₹2,585 પ્રતિ ક્વિન્ટલ (2026-27 સીઝન માટે) કરવામાં આવી છે.

• લાગત પર 50% નફો: સ્વામીનાથન પંચની ભલામણો મુજબ, સરકારે તમામ ફરજિયાત પાકો પર ઉત્પાદન ખર્ચના ઓછામાં ઓછા 50% નફો (Margin over cost) આપવાની ખાતરી કરી છે. બાજરી જેવા પાકોમાં તો આ નફો 60% થી પણ વધુ જોવા મળ્યો છે.

• ખરીદીમાં વધારો: માત્ર ભાવ વધારવા પૂરતું નથી, પણ સરકારે ડાંગર અને ઘઉંની સરકારી ખરીદીના આંકડા પણ વધાર્યા છે, જેનાથી સીધો લાભ ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં પહોંચ્યો છે.

PM કિસાન સન્માન નિધિ: સીધી આર્થિક મદદ

ખેડૂતની રોકડ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ‘પીએમ કિસાન’ યોજના સૌથી મોટું હથિયાર સાબિત થઈ છે.

• દર વર્ષે ₹6,000: અત્યાર સુધી ખેડૂતોને વાર્ષિક 6,000 રૂપિયા ત્રણ હપ્તામાં મળતા રહ્યા છે. બજેટ 2026માં ખેડૂતોની એવી પ્રબળ માંગ છે કે વધતી મોંઘવારીને ધ્યાને રાખી આ રકમ વધારીને ₹8,000 કે ₹10,000 કરવામાં આવે.

• ગુજરાતનો સંદર્ભ: ગુજરાતના લાખો ખેડૂતોને આ યોજના હેઠળ સીધો લાભ મળ્યો છે, જે બિયારણ અને ખાતર ખરીદતી વખતે નાની પણ મહત્વની રાહત આપે છે.

સિંચાઈ: ‘હર ખેત કો પાની’ અને ‘પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ’

ખેડૂતની જેબ ત્યારે જ ભરાય જ્યારે ખેતર લીલુંછમ હોય. સિંચાઈ ક્ષેત્રે મોદી સરકારે લાંબાગાળાનું રોકાણ કર્યું છે:

• PM કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY): આ યોજના હેઠળ અધૂરા સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કરવા પર ભાર મુકાયો છે. સૂક્ષ્મ સિંચાઈ (ટપક અને ફુવારા પદ્ધતિ) માટે સબસિડી વધારવામાં આવી છે.

• ગુજરાત મોડલ: ગુજરાત ગ્રીન રિવોલ્યુશન કંપની (GGRC) દ્વારા રાજ્યમાં માઈક્રો ઈરિગેશન ક્ષેત્રે ક્રાંતિ આવી છે, જેનાથી પાણીનો વપરાશ ઘટ્યો છે અને ઉત્પાદન વધ્યું છે.

• બજેટ ફાળવણી: બજેટ 2025-26માં નવી નહેરો અને જળ સંરક્ષણ માળખા માટે મોટી રકમ ફાળવવામાં આવી છે, જે સીધી રીતે જમીનની ફળદ્રુપતા અને ખેતીની વિશ્વસનીયતા વધારે છે.

ખેતી ખર્ચ (Input Cost) ઘટાડવા માટેના પગલાં

ખેડૂતોની મુખ્ય ફરિયાદ વધતા ખર્ચની રહી છે. તેને કાબૂમાં લેવા સરકારે નીચે મુજબના પ્રયાસો કર્યા છે:

• ખાતર સબસિડી: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધવા છતાં, સરકારે યુરિયા અને DAP પર ભારે સબસિડી આપીને ખેડૂતો પર બોજ પડવા દીધો નથી. નવા નેનો યુરિયા પ્લાન્ટ્સ (જેમ કે અસામ અને ગુજરાતમાં) ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ રહ્યા છે.

• પીએમ કુસુમ યોજના: સોલર પંપ દ્વારા ખેડૂતોને વીજળીના બિલમાંથી મુક્તિ મળી રહી છે અને વધારાની વીજળી વેચીને તેઓ આવક પણ કરી રહ્યા છે.

• કૃષિ મિકેનાઇઝેશન: ટ્રેક્ટર અને અન્ય સાધનો પર સબસિડી આપીને ખેતીમાં માનવ શ્રમનો ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ થયો છે.

પડકારો અને ભવિષ્યની માંગણીઓ

આટલી યોજનાઓ છતાં, ખેડૂતોની જેબમાં હજુ પણ મોટું ખાતરું દેખાય છે, જેના માટે બજેટ 2026 પાસે અપેક્ષાઓ છે:

• મોંઘવારી: ડીઝલ અને મજૂરીના વધતા ભાવ MSPના વધારાને ગળી જાય છે.

• ટેકનોલોજીનો અભાવ: ડ્રોન ખેતી અને સ્માર્ટ ખેતી હજુ સામાન્ય ખેડૂત સુધી પહોંચી નથી.

• બજાર વ્યવસ્થા: ખેડૂતોને હજુ પણ વચેટિયાઓથી મુક્તિ મળી નથી. ‘ઈ-નામ’ (e-NAM) પોર્ટલ વધુ સક્રિય કરવાની જરૂર છે.

નિષ્કર્ષ

મોદી સરકારના કાર્યકાળમાં ખેડૂતની જેબમાં રકમ તો વધી છે, પરંતુ તેની સામે ખેતીનો ખર્ચ પણ આસમાને પહોંચ્યો છે. બજેટ 2025-26 એ દિશામાં એક હકારાત્મક કદમ છે જ્યાં કૃષિ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજી પર ધ્યાન અપાયું છે. જો સરકાર પીએમ કિસાનની રકમમાં વધારો કરે અને સિંચાઈ સુવિધાઓ છેવાડાના ખેડૂત સુધી પહોંચાડે, તો ખરા અર્થમાં ખેડૂતની આર્થિક સ્થિતિ સુધરશે.