“ઊંઘ એ લક્ઝરી નથી, જરૂરિયાત છે”: ઓછી ઊંઘ તમારા ‘પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ’ને કેવી રીતે નુકસાન કરે છે?

“૬ કલાકની ઊંઘ અને ધીમું પડતું મગજ”: શું તમે પણ તમારી બુદ્ધિ સાથે રમત રમી રહ્યા છો?

આજના ડિજિટલ યુગમાં મોડી રાત સુધી સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ અને કામના ભારણને લીધે ઊંઘના કલાકોમાં મોટો ઘટાડો થયો છે. હૈદરાબાદની એપોલો હોસ્પિટલ્સના ન્યુરોલોજીસ્ટ ડૉ. સુધીર કુમાર સમજાવે છે કે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સતત બે અઠવાડિયા સુધી રાત્રે માત્ર ૬ કલાકની ઊંઘ લે છે, ત્યારે તેનું મગજ એવી રીતે વર્તે છે જાણે તે વ્યક્તિ સતત ૨૪ થી ૪૮ કલાક સુધી બિલકુલ ઊંઘી ન હોય. આ સ્થિતિ વ્યક્તિની તર્કશક્તિ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.

૧. “ખોટો આત્મવિશ્વાસ”: સૌથી મોટું જોખમ

ડૉ. સુધીર કુમારના મતે, ઓછી ઊંઘ લેનારા લોકોમાં સૌથી ભયાનક બાબત એ છે કે તેમને પોતાને ખ્યાલ નથી હોતો કે તેમનું મગજ ધીમું પડી રહ્યું છે. તેઓ એવા ભ્રમમાં જીવે છે કે તેઓ સંપૂર્ણપણે સજાગ અને સ્વસ્થ છે. આ ‘અતિ-આત્મવિશ્વાસ’ને કારણે તેઓ કામમાં ભૂલો કરે છે અથવા વાહન ચલાવતી વખતે અકસ્માતનો ભોગ બને છે.

૨. પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ પર અસર અને એકાગ્રતાનો અભાવ

મગજનો આગળનો ભાગ, જેને ‘પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ’ કહેવામાં આવે છે, તે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા અને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે જવાબદાર છે. ઊંઘની ઉણપ આ ભાગના કાર્યને નબળી પાડે છે. પરિણામે, વ્યક્તિ નવી વસ્તુઓ શીખવામાં અસમર્થ બને છે અને તેની સર્જનાત્મકતા ખતમ થવા લાગે છે.

૩. યાદશક્તિ

જ્યારે આપણે ઊંઘીએ છીએ, ત્યારે આપણું મગજ દિવસભરની માહિતીનું વિશ્લેષણ કરીને તેને ‘શોર્ટ ટર્મ મેમરી’માંથી ‘લોન્ગ ટર્મ મેમરી’માં મોકલે છે. જો તમે માત્ર ૬ કલાક ઊંઘો છો, તો આ પ્રક્રિયા અધૂરી રહે છે. આનાથી તમે નાની-નાની વાતો ભૂલી જવા લાગો છો અને લાંબા ગાળે તે યાદશક્તિ સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓનું કારણ બની શકે છે.

૪. મૂડ સ્વિંગ અને માનસિક અસ્થિરતા

શું તમે નોંધ્યું છે કે જે દિવસે તમારી ઊંઘ પૂરી નથી થતી, તે દિવસે તમે વધુ ગુસ્સે થાઓ છો? ઊંઘનો અભાવ મગજના ભાવનાત્મક કેન્દ્રોને અસર કરે છે. આનાથી બિનજરૂરી ચિંતા, ચીડિયાપણું અને અચાનક મૂડ બદલાવાની સમસ્યા ઉભી થાય છે. ઓછી ઊંઘ લેનારા લોકો તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકતા નથી.

૫. ધીમો પ્રતિક્રિયા સમય

મગજ અને શરીર વચ્ચેનો તાલમેલ ઊંઘ પર નિર્ભર છે. ૬ કલાકની ઊંઘ મગજના પ્રતિસાદ આપવાના સમયને ધીમો કરી દે છે. જો તમે ડ્રાઈવિંગ કરી રહ્યા હોવ અને અચાનક બ્રેક મારવાની જરૂર પડે, તો ઓછી ઊંઘ લેનારું મગજ જરૂરી સેકન્ડો મોડું પ્રતિક્રિયા આપે છે, જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

નિષ્ણાતની સલાહ: ઊંઘ એ વૈકલ્પિક નથી

ડૉ. સુધીર કુમાર ભારપૂર્વક કહે છે કે, “ઊંઘ એ શરીર માટે કોઈ વધારાની સુવિધા નથી, પરંતુ દૈનિક જાળવણી (Daily Maintenance) છે.” એક પુખ્ત વ્યક્તિને તેના મગજને રિસેટ કરવા માટે દરરોજ ૭ થી ૯ કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘની જરૂર હોય છે. ઊંઘના કલાકો સાથે સમાધાન કરવું એટલે તમારા આયુષ્ય અને બુદ્ધિ સાથે સમાધાન કરવું.

સફળતા મેળવવાની લ્હાયમાં ઊંઘને નજરઅંદાજ ન કરો. જો તમે ઈચ્છો છો કે તમારું મગજ ૧૦૦ ટકા ક્ષમતા સાથે કામ કરે, તો આજે જ તમારી સ્લીપ સાઈકલ સુધારો. યાદ રાખો, ઊંઘ એ તમારા મગજનું ‘રીસેટ બટન’ છે.