રસીની અસરકારકતા અને તાપમાન વચ્ચે શું છે સંબંધ? ડોક્ટર પાસેથી જાણો રસીના સંગ્રહ માટેની સાચી રીત

શું રસીને યોગ્ય તાપમાનમાં ન રાખવાથી તેની ક્ષમતા ઘટી જાય છે? જાણો નિષ્ણાતોનો મત

રસી (Vaccine) શરીરને અનેક ગંભીર બીમારીઓ સામે લડવા માટે તૈયાર કરે છે. પરંતુ, જો આ રસીઓને યોગ્ય રીતે સ્ટોર કરવામાં ન આવે, તો તેની અસરકારકતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે. રસી બનાવવાથી લઈને દર્દીને આપવામાં આવે ત્યાં સુધી તેને એક ચોક્કસ તાપમાનમાં રાખવી અનિવાર્ય છે. આ આખી પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘કોલ્ડ ચેઈન’ (Cold Chain) કહેવામાં આવે છે.

કોલ્ડ ચેઈનનો અર્થ એ છે કે રસીની ગુણવત્તા અને તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાળવી રાખવા માટે તેને સતત નિર્ધારિત તાપમાનમાં રાખવી. જો આ પ્રક્રિયામાં ક્યાંય પણ બેદરકારી દાખવવામાં આવે, તો રસીની ગુણવત્તા જોખમાઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે હોસ્પિટલો અને રસીકરણ કેન્દ્રોમાં ખાસ પ્રકારના રેફ્રિજરેટર્સ અને તાપમાન મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

યોગ્ય તાપમાન ન જાળવવાથી રસી પર શું અસર થાય છે?

આરએમએલ હોસ્પિટલના મેડિસિન વિભાગના ડાયરેક્ટર પ્રોફેસર ડૉ. સુભાષ ગિરીના જણાવ્યા અનુસાર, જો રસીને યોગ્ય તાપમાનમાં રાખવામાં ન આવે, તો તેની અંદર રહેલા સક્રિય તત્વો (Active Elements) નબળા પડી જાય છે. રસીમાં રહેલા ઘટકો તાપમાનના ફેરફાર પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.

મોટાભાગની રસીઓને 2°C થી 8°C વચ્ચેના ઠંડા વાતાવરણમાં રાખવી જરૂરી હોય છે. જો રસી લાંબા સમય સુધી આ મર્યાદા કરતા વધુ ગરમ કે વધુ ઠંડા તાપમાનમાં રહે, તો તે શરીરમાં યોગ્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા (Immune Response) પેદા કરવામાં અસમર્થ બની શકે છે. ટૂંકમાં, આવી રસી લેવાથી શરીરને રોગ સામે જે સુરક્ષા મળવી જોઈએ તે મળતી નથી.

શું રસીને વધુ પડતી ઠંડી કે ફ્રીઝમાં રાખવી જોખમી છે?

ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે રસીને જેટલી વધારે ઠંડી રાખવામાં આવે તેટલી તે સુરક્ષિત રહે છે, પરંતુ આ માન્યતા ખોટી છે. કેટલીક રસીઓને માત્ર ઠંડા તાપમાનની જરૂર હોય છે, જો તેને ફ્રીઝ કરી દેવામાં આવે (એટલે કે બરફની જેમ જમાવી દેવામાં આવે), તો તેના ઘટકો કાયમી ધોરણે નાશ પામી શકે છે.

ફ્રીઝ થવાથી રસીની આણ્વિક રચના બદલાઈ જાય છે, જેના કારણે તેની ક્ષમતા કાયમ માટે ઓછી થઈ જાય છે. આથી જ રસીકરણ કેન્દ્રો પર તાપમાનને ખૂબ જ સાવધાનીપૂર્વક નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી રસી ન તો ગરમ થાય અને ન તો તે થીજી જાય.

રસીની સુરક્ષા માટે અન્ય મહત્વની બાબતો

રસીની ગુણવત્તા જાળવી રાખવા માટે માત્ર ફ્રીજ હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ નીચે મુજબની વ્યવસ્થાઓ પણ જરૂરી છે:

• ડિજિટલ મોનિટરિંગ: તાપમાન તપાસવા માટે ખાસ થર્મોમીટર અને ડિજિટલ ઉપકરણોનો ઉપયોગ.
• VVM (Vaccine Vial Monitor): રસીની બોટલ પર એક નાનું સ્ટીકર હોય છે જે તાપમાનના ફેરફાર મુજબ રંગ બદલે છે, જેથી ખબર પડે કે રસી વાપરવા લાયક છે કે નહીં.
• વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા: જો વીજળી જતી રહે, તો રસી સુરક્ષિત રાખવા માટે બેકઅપ સિસ્ટમ અથવા આઈસ પેકવાળા સ્પેશિયલ બોક્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ચોક્કસ સ્ટોરેજ અને સતત દેખરેખ દ્વારા જ રસીની શક્તિ અકબંધ રાખી શકાય છે, જે અંતે રોગો સામે લડવામાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે.