ભારતનું દેવું: જાણો દેશ પર કેટલું છે દેવું અને કોણ છે સૌથી મોટું લેણદાર

વૈશ્વિક દેવાની જાળ અને ભારત: શું ભારતની અર્થવ્યવસ્થા સુરક્ષિત છે? જાણો કેમ 97% દેવું દેશની અંદરનું જ છે.

સામાન્ય રીતે ‘દેવું’ શબ્દ સાંભળતા જ નકારાત્મક વિચારો આવે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ, કોઈ પણ મોટી અર્થવ્યવસ્થાને ચલાવવા માટે ઉધાર લેવું એ એક અનિવાર્ય અને સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. દુનિયાના શક્તિશાળી દેશો પણ પોતાની માળખાગત સુવિધાઓ, જનકલ્યાણ યોજનાઓ અને નવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે લોન લેતા હોય છે. ભારત, જે વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે, તેનું દેવું અને તેની ઉધાર લેવાની પદ્ધતિ અત્યંત વ્યૂહાત્મક છે.

બજેટ 2026-27 અને ભારતના દેવાની સ્થિતિ

તાજેતરના કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27ના અંદાજો મુજબ, ભારતનું કુલ બાકી દેવું અંદાજે ₹197.18 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. આ આંકડો પ્રથમ નજરે વિશાળ લાગી શકે છે, પરંતુ તેને સમજવા માટે ભારતની જીડીપી (GDP) અને દેવાના પ્રકારને જોવો જરૂરી છે. ભારતનો દેવા-થી-જીડીપી ગુણોત્તર આશરે 55.6% છે, જે ઘણા વિકસિત દેશો (જેમ કે અમેરિકા કે જાપાન) કરતા ઘણો ઓછો અને સ્થિર માનવામાં આવે છે.

આંતરિક દેવું: ભારતની ખરી શક્તિ

ભારતની દેવા નીતિની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેનું મોટાભાગનું દેવું ‘સ્થાનિક’ છે. કુલ દેવાના આશરે 97% ભાગ ભારતની અંદરના સ્ત્રોતોમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. આમાં સરકારી બોન્ડ્સ, ટ્રેઝરી બિલ્સ, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી લેવામાં આવેલી લોનનો સમાવેશ થાય છે.

• ફાયદો: આંતરિક દેવું વધુ હોવાથી ભારત વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી કે ડૉલરના મૂલ્યમાં થતા ફેરફારોથી સુરક્ષિત રહે છે. ભારતે વિદેશી સંસ્થાઓને ડૉલરમાં રકમ ચૂકવવાની ચિંતા ઓછી રહે છે.

બાહ્ય દેવું: ભારતને સૌથી વધુ લોન કોણ આપે છે?

ભારતનું બાહ્ય દેવું માત્ર 3% (અંદાજે ₹6.74 લાખ કરોડ) જેટલું જ છે. જ્યારે વિદેશી દેવાની વાત આવે છે, ત્યારે ભારત કોઈ એક જ સ્ત્રોત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વિવિધ બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ અને મિત્ર દેશો પાસેથી લોન લે છે.

1. વિશ્વ બેંક (World Bank): આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં વિશ્વ બેંક ભારતનો સૌથી મોટો ધિરાણકર્તા છે. ભારત પર વિશ્વ બેંકની અંદાજે $39.3 બિલિયન જેટલી લોન બાકી છે. આ લોનનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ગ્રામીણ વિકાસ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે કરવામાં આવે છે.

2. જાપાન – ભારતનો સૌથી મોટો રાષ્ટ્રીય લેણદાર: કોઈ ચોક્કસ દેશની વાત કરીએ તો, જાપાન ભારતને સૌથી વધુ લોન આપનારો દેશ છે. ભારતનું જાપાન પરનું દેવું $23 બિલિયન થી વધુ છે.

   • કેમ જાપાન? જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) દ્વારા ભારતને અત્યંત ઓછા વ્યાજ દરે (ઘણીવાર 0.1% થી પણ ઓછું) લોન આપવામાં આવે છે. બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ, મેટ્રો રેલ અને મોટા હાઈવે પ્રોજેક્ટ્સમાં જાપાનની લોનનો મોટો હિસ્સો છે.

અન્ય સ્ત્રોતો અને વ્યૂહરચના

ભારત વિશ્વ બેંક અને જાપાન ઉપરાંત એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB), ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB) અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) પાસેથી પણ લોન લે છે. આ સિવાય, બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRI) દ્વારા ભારતીય બેંકોમાં કરવામાં આવતી થાપણો પણ ભારતની બાહ્ય જવાબદારીઓનો એક ભાગ છે.

ભારતની ઉધાર વ્યૂહરચના અત્યંત સાવચેત છે. ભારત એવી લોન પસંદ કરે છે જેનો વ્યાજ દર ઓછો હોય અને ચૂકવણીનો સમયગાળો લાંબો હોય. આ રીતે, દેવાનો બોજ દેશના ભવિષ્ય પર પડતો નથી પરંતુ તે આવતીકાલના વિકાસ માટેનો પાયો બને છે.

દેવું હોવું એ અર્થતંત્રની નબળાઈ નથી, પરંતુ તે દેવાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે મહત્વનું છે. ભારત તેના દેવાનો મોટો હિસ્સો ઉત્પાદક સંપત્તિ બનાવવા માટે વાપરે છે. બાહ્ય દેવાને કાબૂમાં રાખીને અને આંતરિક સ્ત્રોતો પર નિર્ભર રહીને, ભારત એક આત્મનિર્ભર અને મજબૂત અર્થતંત્ર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. જે રીતે ભારત જાપાન અને વિશ્વ બેંક જેવા વિશ્વાસુ ભાગીદારો સાથે મળીને કામ કરી રહ્યું છે, તે જોતા ભારતનું આર્થિક ભવિષ્ય સુરક્ષિત જણાય છે.