સાયલન્ટ કિલર ફેટી લીવર: ફાઇબ્રોસિસ અને સિરોસિસથી બચવા માટે આ 5 આદતો આજે જ બદલો.
આપણા શરીરના પાચનતંત્ર અને ડિટોક્સિફિકેશન (ઝેરી તત્વો દૂર કરવા) ની પ્રક્રિયામાં લીવર મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તાજેતરમાં ‘લેન્સેટ રિજનલ હેલ્થ સાઉથ ઇસ્ટ એશિયા’માં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસે તબીબી જગતમાં હલચલ મચાવી દીધી છે. આ રિપોર્ટ મુજબ, ભારતમાં અંદાજે 38.9% પુખ્ત વયના લોકો ‘નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લીવર ડિસીઝ’ (NAFLD) થી પીડાય છે. ચિંતાની વાત એ છે કે આ રોગ ઘણીવાર કોઈ લક્ષણો વગર વધે છે અને જ્યારે ખબર પડે છે ત્યારે લીવર ફાઇબ્રોસિસ કે સિરોસિસમાં ફેરવાઈ ચૂક્યું હોય છે.
હેપેટોલોજિસ્ટ ડૉ. સિરિયાક એબી ફિલિપ્સના મતે લીવરને સ્વસ્થ રાખવાની ચાવીરૂપ ટિપ્સ:
1. આલ્કોહોલને કહો કાયમી વિદાય
લોકપ્રિય માન્યતાથી વિપરીત, દારૂનો ઓછો જથ્થો પણ લીવર માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. દારૂ પીવાથી લીવરમાં બળતરા (Inflammation) થાય છે, જે ધીમે ધીમે લીવરના કોષોને મારી નાખે છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ લિવર સિરોસિસમાં પરિણમે છે, જેનો એકમાત્ર ઈલાજ લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ છે. લીવરને પુનર્જીવિત કરવા માટે દારૂનો સંપૂર્ણ ત્યાગ એ સૌથી પહેલું અને અનિવાર્ય પગલું છે.
2. વજનનું વ્યવસ્થાપન અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય
સ્થૂળતા એ લીવરનો દુશ્મન છે. જ્યારે શરીરમાં વધારાની ચરબી જમા થાય છે, ત્યારે તે લીવરના કોષોની આસપાસ પણ જમા થવા લાગે છે. ડૉ. ફિલિપ્સના મતે, વજન ઘટાડવાથી લીવરમાં રહેલી ચરબી (Steatosis) ઘટાડી શકાય છે. ખાસ કરીને પેટના ભાગની ચરબી ઘટાડવી લીવરના સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. જો તમે તમારા શરીરના વજનના માત્ર 5-10% પણ ઘટાડો છો, તો લીવરની બળતરામાં મોટો સુધારો જોવા મળે છે.
3. બ્લેક કોફી: લીવર માટેનું ‘અમૃત’
આશ્ચર્યજનક લાગે પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે કોફી લીવર માટે ઉત્તમ છે. ડૉ. ફિલિપ્સ સૂચવે છે કે ખાંડ વગરની 2 થી 3 કપ બ્લેક કોફી દરરોજ પીવી જોઈએ. કોફીમાં રહેલા એન્ટીઑકિસડન્ટ્સ લીવરના કેન્સરના જોખમને ઘટાડે છે અને ફાઇબ્રોસિસની પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે. કોફી લીવરના એન્ઝાઇમ્સને સંતુલિત રાખવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. જોકે, દૂધ અને પુષ્કળ ખાંડવાળી કોફી આ ફાયદો આપતી નથી.
4. શુગર અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સથી અંતર
વર્તમાન પેઢી સોડા, એનર્જી ડ્રિંક્સ અને ફ્લેવર્ડ જ્યુસની આદિ બની ગઈ છે. આ પીણાંમાં ‘હાઈ ફ્રુક્ટોઝ કોર્ન સિરપ’ હોય છે. લીવર એકમાત્ર એવું અંગ છે જે ફ્રુક્ટોઝને મેટાબોલાઇઝ કરી શકે છે. જ્યારે આપણે વધુ પડતું ફ્રુક્ટોઝ લઈએ છીએ, ત્યારે લીવર તેને ચરબીમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે સીધું ફેટી લીવર રોગ તરફ દોરી જાય છે. કુદરતી પાણી અને નાળિયેર પાણી આ માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
5. વેક્સિનેશન અને સ્ક્રિનિંગનું મહત્વ
લીવરને સુરક્ષિત રાખવા માટે માત્ર ડાયટ પૂરતું નથી. હેપેટાઇટિસ બી અને સી એ વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે જે લીવરને અંદરથી પોલા કરી નાખે છે.
-
હેપેટાઇટિસ બી વેક્સિન: દરેક પુખ્ત વયના વ્યક્તિએ આ રસી લેવી જોઈએ, જે 95% સુધી રક્ષણ આપે છે.
-
સ્ક્રિનિંગ: વર્ષમાં એકવાર ‘લીવર ફંક્શન ટેસ્ટ’ (LFT) અને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવવું જોઈએ. હેપેટાઇટિસ સી અત્યારે 12 અઠવાડિયાની દવાઓથી સંપૂર્ણ સાધ્ય છે, પણ તેની ખબર પડવી જરૂરી છે.
6. કસરતની શક્તિ
ઘણા લોકો માને છે કે કસરત માત્ર વજન ઘટાડવા માટે છે. પરંતુ ડૉ. ફિલિપ્સ સમજાવે છે કે કસરત વજન ન ઘટે તો પણ લીવરના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરે છે. અઠવાડિયામાં 150 મિનિટની મધ્યમ કસરત (ઝડપથી ચાલવું, સાયકલિંગ) અથવા 75 મિનિટની જોરદાર કસરત કરવાથી લીવરની જડતા (Stiffness) ઘટે છે અને ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટી સુધરે છે.
લીવરનું ધ્યાન એ જ જીવનનું ધ્યાન લીવર એ અત્યંત લવચીક (Resilient) અંગ છે; જો તેને સમયસર યોગ્ય કાળજી મળે, તો તે પોતાની જાતને સાજું કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. બેઠાડુ જીવનશૈલી ત્યાગીને અને ડૉ. ફિલિપ્સ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા આ સરળ ફેરફારો અપનાવીને આપણે લિવર ફેલિયર જેવી ગંભીર સ્થિતિને ટાળી શકીએ છીએ. યાદ રાખો, સ્વસ્થ લીવર એ દીર્ઘાયુષ્યની ચાવી છે.
