નખ પર દેખાતી ધારરીઓ: સામાન્ય ફેરફાર કે કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત? જાણો તેના કારણો અને ઉપાયો
જ્યારે આપણે ડોક્ટર પાસે જઈએ છીએ, ત્યારે તેઓ ઘણીવાર આપણા નખ તપાસે છે. નખનો રંગ, તેની મજબૂતી અને તેના પર રહેલી લાઈનો ઘણું બધું કહી જાય છે. નખ પર ઉભરી આવતી ધારરીઓને તબીબી ભાષામાં ‘ઓનિકોરેક્સિસ’ (Onychorrhexis) કહેવામાં આવે છે. જો તમારા નખ પર પણ આવી લકીરો દેખાય છે, તો તે શું સૂચવે છે તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે.
નખ પર ઉભી ધારરીઓ (Vertical Ridges) કેમ બને છે?
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નખ પર નીચેથી ઉપર તરફ જતી ઉભી લાઈનો જોવા મળે છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
- વધતી ઉંમર (Aging): જેમ ઉંમર વધે છે તેમ ત્વચા પર કરચલીઓ પડે છે, તેમ નખ પણ બદલાય છે. ઉંમર વધવાને કારણે નખમાં કુદરતી તેલ અને ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેના કારણે નખ પાતળા થાય છે અને તેના પર ઉભી ધારરીઓ સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે. આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને તેમાં ચિંતા કરવાની જરૂર હોતી નથી.
- શરીરમાં પોષક તત્વોની ઉણપ: જો તમે યુવાન હોવ અને તેમ છતાં નખ પર લાઈનો દેખાય છે, તો તે શરીરમાં આયર્ન (લોહતત્વ), ફોલિક એસિડ (વિટામિન B9) અથવા પ્રોટીનની ઉણપ હોઈ શકે છે. નખ મુખ્યત્વે ‘કેરાટિન’ નામના પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે, જો શરીરમાં પ્રોટીનની ઉણપ હોય તો નખ નબળા પડી જાય છે.
- શરીરમાં પાણીની ઉણપ (Dehydration): જે લોકો પૂરતું પાણી નથી પીતા અથવા જેમના હાથ વારંવાર પાણી અને સાબુના સંપર્કમાં આવે છે, તેમના નખ ડ્રાય થઈ જાય છે. નખની આ શુષ્કતા ધારરીઓ બનાવવાનું મુખ્ય કારણ બને છે.
આડી ધારરીઓ (Horizontal Ridges): સાવધાન રહેવાની જરૂર છે
જો નખ પર એક બાજુથી બીજી બાજુ જતી આડી લાઈનો જોવા મળે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘બીયુ લાઈન્સ’ (Beau’s Lines) કહેવામાં આવે છે, તો તે વધુ ગંભીર સંકેત હોઈ શકે છે. આ લાઈનો સૂચવે છે કે ભૂતકાળમાં તમને કોઈ ગંભીર બીમારી થઈ હતી જેના કારણે નખનો વિકાસ અટકી ગયો હતો. કિડનીની બીમારી, થાઈરોઈડ કે ડાયાબિટીસ જેવી સ્થિતિમાં પણ આવી આડી લાઈનો જોવા મળી શકે છે.
કયા વિટામિનની ઉણપ જવાબદાર છે?
નખના સ્વાસ્થ્ય માટે વિટામિન્સ ખૂબ મહત્વના છે. નિષ્ણાંતોના મતે:
- વિટામિન B12: આની ઉણપથી નખનો રંગ બદલાઈ શકે છે અથવા તેના પર કાળી ધારરીઓ આવી શકે છે.
- આયર્ન: આયર્નની ઉણપથી નખ ચમચી જેવા આકારના (Spoon nails) થઈ જાય છે અથવા તેના પર ઉભી લકીરો પડે છે.
- ઝિંક (Zinc): ઝિંકની ઉણપથી નખ પર સફેદ ડાઘ અથવા લાઈનો જોવા મળે છે.
બીજા અન્ય કારણો: ત્વચાના રોગો અને કેમિકલ્સ
માત્ર પોષણ જ નહીં, પણ બાહ્ય પરિબળો પણ નખને નુકસાન પહોંચાડે છે:
- સોરાયસીસ અને એક્ઝિમા: આ ત્વચાના રોગો નખના મૂળને અસર કરે છે, જેનાથી નખ ખરબચડા અને ધારરીઓ વાળા બને છે.
- વારંવાર મેનીક્યોર: જો તમે વારંવાર નખ પર જેલ નેઈલ પોલિશ કે એક્રેલિક નખ લગાવો છો, તો નખના ઉપરના પડને નુકસાન થાય છે.
- કેમિકલ્સનો ઉપયોગ: સસ્તા નેઈલ પોલિશ રિમૂવર કે ઘરકામમાં વપરાતા ડિટર્જન્ટ નખના ભેજને છીનવી લે છે.
નખને સ્વસ્થ રાખવા અને લાઈનો દૂર કરવાના ઉપાયો
નખ પરની ધારરીઓને રાતોરાત દૂર કરવી શક્ય નથી, પરંતુ યોગ્ય કાળજીથી તેને ચોક્કસપણે સુધારી શકાય છે:
- મોઈશ્ચરાઈઝિંગ: દરરોજ રાત્રે સૂતા પહેલા નખ અને તેની આસપાસની ચામડી (ક્યુટિકલ્સ) પર નાળિયેર તેલ, બદામ તેલ કે સારી ગુણવત્તાવાળી હેન્ડ ક્રીમથી માલિશ કરો. આનાથી નખમાં ભેજ જળવાઈ રહેશે.
- પૂરતો ખોરાક: તમારા ડાયેટમાં લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ઈંડા, દૂધ, કઠોળ અને નટ્સ (બદામ, અખરોટ) નો સમાવેશ કરો. આનાથી પ્રોટીન અને વિટામિન્સની પૂર્તિ થશે.
- નખને સાફ રાખવાની રીત: નખને કાપવા માટે સારી નેઈલ કટરનો ઉપયોગ કરો. નખની આસપાસની ચામડી (ક્યુટિકલ્સ) ને ક્યારેય કાપશો નહીં કે તેને ખેંચશો નહીં, કારણ કે તે નખને ઇન્ફેક્શનથી બચાવે છે.
- નેઈલ બફરનો મર્યાદિત ઉપયોગ: નખને ચમકાવવા માટે વપરાતા બફરનો ઉપયોગ મહિનામાં એક જ વાર કરો. વારંવાર ઘસવાથી નખ વધુ પાતળા થઈ શકે છે.
- રક્ષણ: જ્યારે પણ વાસણ માંજવા કે કપડાં ધોવા જેવા કેમિકલ વાળા કામ કરો, ત્યારે રબરના ગ્લવ્ઝ (દસ્તાને) પહેરવાની આદત પાડો.
ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
જો તમારા નખ પરની લાઈનોની સાથે નીચે મુજબના ફેરફારો દેખાય, તો ત્વચાના નિષ્ણાંત (Dermatologist) ને બતાવવું અનિવાર્ય છે:
- નખનો રંગ અચાનક પીળો, ભૂરો કે કાળો થઈ જાય.
- નખ બરડ થઈને આપમેળે તૂટવા લાગે.
- નખની આસપાસ સોજો કે દુખાવો થતો હોય.
- નખ અને ચામડી વચ્ચે જગ્યા પડવા લાગે.
