કાળઝાળ ગરમીમાં ‘હીટ સ્ટ્રોક’ બની શકે છે જીવલેણ; સિનિયર ડૉક્ટરે જણાવ્યા બચવાના સચોટ ઉપાયો

સાવધાન! આકરી ગરમીમાં ‘હીટ સ્ટ્રોક’ બની શકે છે અંગો ફેઇલ થવાનું કારણ; જાણો ડૉક્ટરે સૂચવેલા ૧૦ મુખ્ય લક્ષણો અને બચવાના સરળ ઉપાયો

ભારતમાં ઉનાળાની ઋતુ પોતાના ચરમસીમા પર છે. ભયંકર સૂર્યપ્રકાશ, અસામાન્ય રીતે વધતું તાપમાન અને શરીરને દઝાડી દેતી ગરમ હવા (લૂ) એ માત્ર સામાન્ય અગવડતા નથી, પરંતુ તે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે એક બહુ મોટો તબીબી ખતરો છે. અવારનવાર લોકો તીવ્ર તડકાને કારણે થતા માથાના દુખાવા, ચક્કર અથવા શારીરિક થાકને સામાન્ય ગણીને અવગણતા હોય છે. પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ પ્રકારની નાની બેદરકારી ‘હીટ સ્ટ્રોક’ (Heat Stroke) એટલે કે લૂ લાગવાની પ્રારંભિક નિશાની હોઈ શકે છે. વરિષ્ઠ ડૉક્ટરોનું કહેવું છે કે જો તેના લક્ષણોને યોગ્ય સમયે ઓળખીને તબીબી સારવાર ન લેવામાં આવે, તો હીટ સ્ટ્રોક શરીરના મુખ્ય અંગોને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને તે દર્દીના મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે.

ખાસ કરીને ‘નૌતાપા’ દરમિયાન દેશના મોટાભાગના રાજ્યોમાં ગરમીનો પારો આકાશને આંબી જાય છે. આવા સમયે જો લૂ થી બચવાના પૂરતા પગલાં ન લેવામાં આવે, તો શરીરમાં ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન અને સ્ટ્રોકનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

શરીર પોતાની જાતને ઠંડી રાખવાની ક્ષમતા ક્યારે ગુમાવે છે?

મુંબઈની પ્રખ્યાત કોકિલાબેન ધીરુભાઈ અંબાણી હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ અને હેડ નેફ્રોલોજિસ્ટ ડૉ. શરદ શેઠના જણાવ્યા અનુસાર, ઉનાળામાં જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી ભયંકર તડકા અને ગરમ પવનના સીધા સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે શરીરનું આંતરિક તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધવા લાગે છે. કુદરતી રીતે માનવ શરીર પરસેવો બહાર કાઢીને ત્વચાને ઠંડી રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ જ્યારે બહારનું તાપમાન ખૂબ જ વધારે હોય અને શરીરમાં પાણીની અછત હોય, ત્યારે આ કુદરતી હીટ-રેગ્યુલેશન સિસ્ટમ (તાપમાન નિયંત્રણ પ્રક્રિયા) સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જાય છે. પરિણામે, શરીર ગરમીને સંભાળી શકતું નથી અને વ્યક્તિ ખૂબ જ ઝડપથી હીટ સ્ટ્રોકનો શિકાર બની જાય છે.

હીટ સ્ટ્રોકના શરીરમાં દેખાતા ૧૦ મુખ્ય લક્ષણો અને અંગો પર અસર

હીટસ્ટ્રોક શરીરના કયા અંગોને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે?

ડૉ. શરદ શેઠના મતે, જ્યારે વાતાવરણનું તાપમાન ૪૦ ડિગ્રી અથવા તેનાથી વધુ થઈ જાય છે, ત્યારે તે માનવ શરીર માટે જોખમી બની જાય છે. હીટ સ્ટ્રોક માત્ર ત્વચા પર અસર નથી કરતો, પરંતુ તે શરીરની અંદર રહેલા મહત્વપૂર્ણ અંગો જેવા કે મગજ, કિડની, લીવર અને હૃદયને સીધી ઈજા પહોંચાડે છે. તીવ્ર ડિહાઇડ્રેશનને કારણે લોહી ઘટ્ટ બને છે, જેથી કિડની લોહીને ફિલ્ટર કરવાનું કામ યોગ્ય રીતે કરી શકતી નથી. આનાથી શરીરમાં યુરિક એસિડ અને અન્ય ઝેરી તત્વોનું પ્રમાણ ઝડપથી વધે છે, જે મેડિકલ ઈમરજન્સી ઊભી કરે છે.

લૂ અને આકરા તડકા સામે રક્ષણ મેળવવાના ૫ સરળ અને અકસીર ઉપાયો

જો તમારે આ ઉનાળામાં હીટ સ્ટ્રોકથી બચવું હોય તો દૈનિક જીવનમાં નીચેની બાબતોનો અમલ અવશ્ય કરવો જોઈએ:

• પુષ્કળ પાણી પીવો: તરસ ન લાગી હોય તો પણ આખો દિવસ નિયમિત અંતરે પાણી પીતા રહો. શરીર હાઇડ્રેટેડ રહેશે તો ગરમીની અસર ઓછી થશે.

• પ્રવાહી આહાર (Liquid Diet) વધારો: શરીરમાંથી પરસેવા વાટે નીકળી જતા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની પૂર્તિ માટે માત્ર સાદું પાણી પૂરતું નથી. ડાયેટમાં ઓઆરએસ (ORS), લીંબુ શરબત, તાજું નાળિયેર પાણી, છાશ અને ફળોના રસનો ઉપયોગ વધારો.

• હાઇડ્રેટીંગ ફળો ખાઓ: તમારા રોજિંદા ખોરાકમાં પુષ્કળ માત્રામાં પાણી ધરાવતા કુદરતી ફળો જેવા કે કાકડી, તરબૂચ, શક્કરટેટી અને દાડમનો સમાવેશ કરો. આ ફળો શરીરને આંતરિક ઠંડક આપે છે.

• બપોરના સમયે બહાર જવાનું ટાળો: દિવસ દરમિયાન સવારે ૧૧ વાગ્યાથી બપોરના ૩ વાગ્યા વચ્ચેનો સમય સૌથી વધુ આકરો હોય છે. આ સમયગાળામાં બિનજરૂરી રીતે સીધા સૂર્યપ્રકાશ કે ગરમ પવનના સંપર્કમાં આવવાનું ટાળો.

• સુતરાઉ કપડાં પહેરો: ઉનાળામાં હંમેશા હળવા રંગના, ઢીલા અને સુતરાઉ (Cotton) કપડાં પહેરવાનો આગ્રહ રાખો, જેથી હવા ઉજાસ જળવાઈ રહે અને પરસેવો ઝડપથી સુકાઈ જાય.

જો કોઈ અનિવાર્ય કામસર બપોરે બહાર જવું જ પડે, તો માથું અને કાન સુતરાઉ કપડા કે ટોપીથી બરાબર ઢાંકીને જ બહાર નીકળો. વચ્ચે-વચ્ચે છાંયડા વાળી અથવા ઠંડી જગ્યાએ આરામ કરો. ગરમીને હળવાશથી લેવાની ભૂલ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે, તેથી સતર્ક રહો અને સ્વસ્થ રહો