માસિક બંધ થતાં જ મહિલાઓના શરીરમાં થાય છે આ ફેરફારો, હૃદય પર પડે છે ગંભીર અસર
મેનોપોઝ એ દરેક મહિલાના જીવનમાં આવતી એક કુદરતી અને અનિવાર્ય જૈવિક પ્રક્રિયા છે, જે ગર્ભાશય અને અંડપિંડ ધરાવતી મહિલાઓમાં જોવા મળે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ તે સમય છે જ્યારે મહિલાઓની પ્રજનન ક્ષમતા કાયમ માટે સમાપ્ત થઈ જાય છે અને માસિક ધર્મ (પીરિયડ્સ) બંધ થઈ જાય છે. તબીબી ભાષામાં, જ્યારે કોઈ મહિલાને સતત 12 મહિના સુધી માસિક ન આવે, ત્યારે તેને સત્તાવાર રીતે મેનોપોઝ થયો ગણવામાં આવે છે.
ભલે આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા હોય, પરંતુ તે પોતાના સાથે સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલાક જોખમો પણ લઈને આવે છે, ખાસ કરીને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે. તાજેતરમાં યુએસના બોર્ડ-પ્રમાણિત કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સર્જન ડૉ. જેરેમી લંડને એક વીડિયોમાં સમજાવ્યું છે કે મેનોપોઝ મહિલાઓના હૃદયના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે. તેમના મતે, મેનોપોઝ એ મહિલાઓમાં હૃદયના જોખમ માટે એક ‘પરફેક્ટ સ્ટોર્મ’ (ખતરનાક સ્થિતિ) જેવું છે. તેમણે આના ત્રણ મુખ્ય કારણો જણાવ્યા છે, આવો તેના વિશે વિસ્તારથી જાણીએ.
બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો (હાઈ બ્લડ પ્રેશર)
મેનોપોઝ દરમિયાન મહિલાઓના હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર સૌથી પહેલી અસર બ્લડ પ્રેશર વધવા રૂપે પડે છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર એ હૃદયરોગ માટે એક મોટું જોખમ છે. પરંતુ સવાલ એ થાય છે કે મેનોપોઝ પછી આવું કેમ થાય છે?
ડૉ. જેરેમી સમજાવે છે કે, “જેમ-જેમ શરીરમાં એસ્ટ્રોજન હૉર્મોનનું પ્રમાણ ઘટે છે, તેમ-તેમ રક્તવાહિનીઓની દીવાલોમાં ‘નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડ’ પણ ઘટવા લાગે છે.” નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડનું કામ રક્તવાહિનીઓને આરામ આપવાનું અને તેમને લચીલી રાખવાનું છે. જ્યારે આ તત્વ ઘટી જાય છે, ત્યારે રક્તવાહિનીઓ સખત (rigid) બની જાય છે અને પરિણામે બ્લડ પ્રેશર વધવા લાગે છે.
કોલેસ્ટ્રોલના સ્તરમાં વધારો
મેનોપોઝના સમયગાળામાં મહિલાઓમાં કોલેસ્ટ્રોલનું પ્રમાણ પણ વધવા લાગે છે. ડૉ. જેરેમીના જણાવ્યા અનુસાર, જેમ-જેમ એસ્ટ્રોજન ઘટે છે, તેમ-તેમ લીવર (જે આપણા શરીરનું કમાન્ડ સેન્ટર છે) લોહીમાંથી ‘ApoB’ કણો અને નુકસાનકારક લિપોપ્રોટીનને પહેલાંની જેમ અસરકારક રીતે સાફ કરી શકતું નથી. આના કારણે શરીરમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ જમા થાય છે અને હૃદયરોગનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
વિસેરલ ચરબીમાં (Visceral Fat) વધારો
મેનોપોઝ દરમિયાન મહિલાઓના પેટની આસપાસ અને આંતરડાની આસપાસ જમા થતી ચરબીમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે. ડૉ. જેરેમી જણાવે છે કે વિસેરલ ફેટ એ પોતાનામાં એક અલગ એન્ડોક્રાઈન અંગ જેવું કામ કરે છે. મેનોપોઝમાં આ ચરબી વધવાથી ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર (insulin resistance) નું જોખમ વધે છે અને તે કોલેસ્ટ્રોલના વ્યવસ્થાપનને પણ સીધી રીતે અસર કરે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ? ડૉક્ટરની સલાહ
જો મેનોપોઝ ભવિષ્યની કોઈ મોટી મુશ્કેલી જેવો લાગે, તો ગભરાઈ જવાને બદલે તમારી જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક બદલાવ લાવવાની આ સાચી તક છે. ડૉ. જેરેમી સલાહ આપે છે કે, “જો તમે મેનોપોઝના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો, તો આ કોઈ મેનોપોઝ નિષ્ણાત પાસેથી માર્ગદર્શિકા લેવાનો યોગ્ય સમય છે, કારણ કે આજે અસંખ્ય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.”
તેમણે ઉમેર્યું કે, “કોઈ બાબત અનિવાર્ય હોય તેનો અર્થ એ નથી કે તમારે અનિવાર્યપણે પીડાવું જ પડે.”
ડૉ. જેરેમી લંડન કોણ છે? ડૉ. જેરેમી લંડન એ 25 વર્ષથી વધુનો અનુભવ ધરાવતા બોર્ડ-પ્રમાણિત કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સર્જન છે. તેમણે ઓગસ્ટા યુનિવર્સિટીની મેડિકલ કોલેજમાંથી એમડી (MD) ની ડિગ્રી મેળવી છે. તેમનું મુખ્ય ધ્યાન જીવનશૈલી, નિવારક દવાઓ (preventive medicine) અને પુરાવા-આધારિત દીર્ધાયુષ્ય (evidence-based longevity) ના સમન્વય પર છે.
