e-Rupee ને વધુ મજબૂત બનાવશે RBI, ભારત બાદ હવે વિદેશોમાં પણ વાગશે ડંકો!
આજે ભારત જે ઝડપે ડિજિટલ ક્રાંતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તે જોઈને આખી દુનિયા આશ્ચર્યચકિત છે. યુપીઆઈ (UPI) ની અભૂતપૂર્વ સફળતા બાદ હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પોતાના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ એટલે કે e-Rupee (ડિજિટલ રૂપિયો) ને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જવા માટે કમર કસી રહી છે. RBI ડિજિટલ રૂપિયાને માત્ર દેશની અંદર જ નહીં, પરંતુ સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ (Welfare Payments) અને સરહદ પારના વ્યવહારો (Cross-Border Transactions) માં પણ મોટા પાયે પ્રોત્સાહિત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
આ સાથે જ, દેશમાં રોકડ વ્યવસ્થાપન એટલે કે કેશ મેનેજમેન્ટના ખર્ચને ઘટાડવા અને ચલણી નોટોને વધુ ટકાઉ બનાવવા માટે સરકાર અને આરબીઆઈ હવે પ્લાસ્ટિક નોટ (Polymer Notes) લાવવા પર પણ ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યા છે. આ બંને નિર્ણયો આગામી સમયમાં ભારતીય ચલણનું ભવિષ્ય બદલી નાખશે.
સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) નો વૈશ્વિક વિસ્તાર
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ દેશની સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) એટલે કે ‘ઈ-રૂપી’ ને સામાન્ય લોકો અને સંસ્થાઓ સુધી પહોંચાડવા માટે એક મોટો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. આરબીઆઈનો ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ રૂપિયાના ઉપયોગને એટલો સરળ બનાવવાનો છે કે તેનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને વિદેશી ટ્રાન્ઝેક્શનમાં પણ થઈ શકે. જો આવું થશે, તો વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય બિઝનેસ કરતી વખતે ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ભારતીય રૂપિયાનો ડંકો સમગ્ર વિશ્વમાં વાગશે.
આરબીઆઈએ તેના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે તેણે આ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ગુજરાત, પુડુચેરી અને ચંદીગઢ જેવા રાજ્યો તેમજ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં CBDC સાથે જોડાયેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કલ્યાણકારી પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ (Welfare Pilot Programs) સફળતાપૂર્વક ચલાવ્યા છે. આ પ્રોગ્રામ્સ અંતર્ગત સામાન્ય અને જરૂરિયાતમંદ લાભાર્થીઓને ઈ-રૂપિયાના માધ્યમથી સીધી ફૂડ સબસિડી આપવામાં આવી હતી. આ પ્રયોગની સફળતા બાદ હવે તેને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કરવાની યોજના છે.
શું છે CBDC નું ‘પ્રોગ્રામેબલ’ ફીચર અને તેના ફાયદા?
સરકારી એજન્સીઓ હવે ડિજિટલ રૂપિયાની સૌથી ખાસ વિશેષતા એટલે કે ‘પ્રોગ્રામેબિલિટી’ (Programmability) નો ઉપયોગ કરીને ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) યોજનાઓનું પરીક્ષણ કરી રહી છે. સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, આ એક એવી ટેકનોલોજી છે જેના દ્વારા સરકાર જે હેતુ માટે પૈસા મોકલે છે, તે પૈસાનો ઉપયોગ માત્ર એ જ કામ માટે થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
ખાતરની સબસિડી: જો સરકાર કોઈ ખેડૂતના ખાતામાં ખાતર ખરીદવા માટે ડિજિટલ રૂપિયો મોકલે છે, તો તે ઈ-રૂપીનો ઉપયોગ માત્ર ખાતરની દુકાને જ થઈ શકશે, અન્ય કોઈ વ્યક્તિગત ખર્ચ માટે નહીં.
શિક્ષણ સહાય: વિદ્યાર્થીઓને મળતી સ્કોલરશિપ કે પુસ્તકો માટેની સહાય માત્ર સ્કૂલ, કોલેજ કે બુકસ્ટોર પર જ વાપરી શકાશે.
આ સુવિધાને કારણે જાહેર ભંડોળ એટલે કે પબ્લિક મનીનો દુરુપયોગ સંપૂર્ણપણે અટકી જશે. વચેટિયાઓની ભૂમિકા ખતમ થઈ જશે અને ભ્રષ્ટાચાર પર કાયમી લગામ લાગશે. આરબીઆઈના મતે, આ ટેકનોલોજીથી સરકારી યોજનાઓ સો ટકા પારદર્શક અને અસરકારક બનશે.
હવે દેશમાં કાગળની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિકની નોટો ચલાવવાની તૈયારી !
ડિજિટલ કરન્સીની સાથે સાથે આરબીઆઈ ભૌતિક ચલણ એટલે કે ફિઝિકલ કેશમાં પણ એક મોટો પ્રયોગ કરવા જઈ રહી છે. રિઝર્વ બેંક દેશમાં કાગળની નોટોને બદલે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર બેંક નોટો (Plastic Notes) લાવવા પર વિચાર કરી રહી છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશમાં ભલે ઓનલાઈન પેમેન્ટ વધ્યું હોય, પણ રોકડા રૂપિયાની માંગ (Cash Demand) હજુ પણ ઘણી વધારે છે. કાગળની નોટો છાપવાનો ખર્ચ ખૂબ ઊંચો આવે છે અને તે વારંવાર હાથમાં ફરવાના કારણે, ભેજ અથવા ફાટી જવાના કારણે જલ્દી ખરાબ થઈ જાય છે. દર વર્ષે આવી કરોડો ખરાબ થયેલી નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરીને નવી નોટો છાપવી પડે છે, જે બેંકિંગ સિસ્ટમ પર મોટો આર્થિક બોજ વધારે છે. પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાથી આ ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો થશે કારણ કે તેની આવરદા સામાન્ય નોટો કરતાં ઘણી વધારે હોય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે સફળ રહ્યો છે પ્લાસ્ટિક નોટોનો આઈડિયા
પ્લાસ્ટિક કે પોલિમર નોટોનો આ ખ્યાલ દુનિયા માટે નવો નથી. હાલમાં વિશ્વના લગભગ ૬૦ થી વધુ દેશો પોલિમર બેંક નોટોનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
શરૂઆત: આ ક્રાંતિકારી પહેલની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૮૮ માં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ૧૦ ડોલરની પ્લાસ્ટિક નોટ છાપીને કરી હતી.
અન્ય દેશો: ઓસ્ટ્રેલિયાની સફળતા બાદ સિંગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, થાઇલેન્ડ, બ્રિટન અને મલેશિયા જેવા અનેક પ્રગતિશીલ દેશોએ તેને અપનાવી લીધી છે.
પ્લાસ્ટિક નોટોના ઘણા ફાયદા છે. તે પાણીમાં પલળતી નથી, સરળતાથી ફાટતી નથી અને તેને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખી શકાય છે. આ ઉપરાંત, પ્લાસ્ટિક નોટોમાં નકલી નોટો (Counterfeit Currency) બનાવવી લગભગ અશક્ય હોય છે, કારણ કે તેની સિક્યોરિટી ફીચર્સ કાગળની નોટો કરતાં ઘણી વધારે એડવાન્સ હોય છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર માટે એક નવો યુગ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના આ બંને નવતર પ્રયોગો દર્શાવે છે કે ભારત હવે પરંપરાગત બેંકિંગમાંથી બહાર નીકળીને ફ્યુચરિસ્ટિક એટલે કે ભવિષ્યની ટેકનોલોજી અપનાવી રહ્યું છે. એક તરફ ‘e-Rupee’ ના માધ્યમથી દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની નાણાકીય શક્તિ મજબૂત કરી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ પ્લાસ્ટિક નોટો દ્વારા દેશની અંદર રોકડ વ્યવસ્થાને વધુ ટકાઉ અને સુરક્ષિત બનાવવામાં આવી રહી છે. ટેકનોલોજી અને અર્થતંત્રનું આ અજોડ મિશ્રણ આવનારા સમયમાં દરેક ભારતીયના ખિસ્સા અને જીવનને વધુ સરળ બનાવશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
