મૃત્યુના ભયાનક રૂપને સૌમ્ય બનાવે છે આ પરંપરા, જાણો સુહાગન મહિલાના શ્રૃંગાર પાછળનું સત્ય
સનાતન ધર્મમાં જીવનથી લઈને મૃત્યુ સુધી, દરેક તબક્કા માટે વિશેષ નિયમો અને સંસ્કારો બનાવવામાં આવ્યા છે. કુલ ૧૬ સંસ્કારોમાંથી અંતિમ સંસ્કારને સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે આ આત્માની આ લોકમાંથી વિદાયનો સમય હોય છે. હિન્દુ પરંપરાઓમાં મૃત્યુને માત્ર જીવનનો અંત નહીં, પરંતુ આત્માની એક નવી સફરની શરૂઆત માનવામાં આવે છે.
અવારનવાર તમે જોયું હશે કે જ્યારે કોઈ એવી મહિલાનું અવસાન થાય છે જેનો પતિ જીવિત હોય, તો શોકના એ માહોલમાં પણ મૃત મહિલાને એક દુલ્હનની જેમ સજાવવામાં આવે છે. તેને લાલ, પીળી કે ચટકતી સાડી પહેરાવવામાં આવે છે, હાથમાં બંગડીઓ, પગમાં મહાવર (આલતા) લગાવવામાં આવે છે અને કપાળ પર સિંદૂર સજાવીને તેનો પૂરો સોળ શ્રૃંગાર કરવામાં આવે છે. પહેલી નજરે કોઈને પણ આ અજીબ લાગી શકે છે કે આટલા ઊંડા દુઃખના સમયે કોઈ મૃત શરીરનો શ્રૃંગાર કેમ કરવામાં આવી રહ્યો છે? પરંતુ ગરુડ પુરાણ અને સનાતન પરંપરાઓમાં આની પાછળ ખૂબ જ ઊંડા ધાર્મિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક કારણો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ચાલો આને વિગતવાર સમજીએ.
‘સધવા મૃત્યુ’ અને અખંડ સૌભાગ્યનું સર્વોચ્ચ સન્માન
ધાર્મિક માન્યતાઓ અને લોક પરંપરાઓ અનુસાર, જો કોઈ મહિલાનું મૃત્યુ તેના પતિના જીવિત હોવા દરમિયાન થાય છે, તો તેને ‘સધવા મૃત્યુ’ કહેવામાં આવે છે. હિન્દુ ધર્મમાં કોઈપણ સ્ત્રી માટે આ પ્રકારના મૃત્યુને અત્યંત ભાગ્યશાળી અને પવિત્ર માનવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન કાળથી જ મહિલાઓ માટે એવી કામના કરવામાં આવતી રહી છે કે તેઓ જીવનભર સૌભાગ્યશાળી રહે અને તેમનો સુહાગ હંમેશા સલામત રહે.
જ્યારે કોઈ મહિલા સુહાગન રહેતા આ દુનિયામાંથી વિદાય લે છે, ત્યારે તેનો લાલ જોડો, સિંદૂર, વીંછીયા, બંગડીઓ અને મંગળસૂત્ર આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે તેણે પોતાના વૈવાહિક ધર્મનું પૂરી નિષ્ઠાથી પાલન કર્યું છે. તેથી, અંતિમ વિદાય વખતે તેનો શ્રૃંગાર કરવો માત્ર એક રસમ નથી, પરંતુ તેના એ ‘અખંડ સૌભાગ્ય’ અને તેની વૈવાહિક ઓળખ પ્રત્યે સમાજ અને પરિવાર દ્વારા આદર વ સન્માન પ્રગટ કરવાની એક રીત છે. આ એ વાતનું પ્રતીક છે કે તે એક રાણીની જેમ, પોતાના સુહાગ સાથે ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવીને વિદાય થઈ રહી છે.
આગલા જન્મમાં પણ સુહાગની કામના
હિન્દુ ગ્રંથો અને વિશેષ કરીને પુનર્જન્મની માન્યતાઓ અનુસાર, એવું માનવામાં આવે છે કે મનુષ્ય જે માનસિક સ્થિતિ, ભાવ અને સ્વરૂપમાં આ સંસારમાંથી વિદાય લે છે, તેની છાપ તેની આત્માની આગામી યાત્રા પર પણ પડે છે. આ જ કારણ છે કે સુહાગન મહિલાને અંતિમ સમયે તેના પૂર્ણ સુહાગન સ્વરૂપમાં જ વિદાય આપવામાં આવે છે.
એવી માન્યતા છે કે આ પવિત્ર સ્વરૂપમાં વિદાય થવાથી મહિલાની આત્માને ઊંડી સંતુષ્ટિ અને શાંતિ મળે છે. પિતૃલોક કે આગલા જન્મની યાત્રા પર નીકળતી વખતે તેનું આ રૂપ એ વાતને સુનિશ્ચિત કરે છે કે તેને આગામી જન્મમાં પણ એક સુખી વૈવાહિક જીવન, ઉત્તમ પરિવાર અને ફરીથી સુહાગનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય.
શોકના માહોલમાં નકારાત્મકતાને ઓછી કરવી
આની પાછળ એક વ્યાવહારિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ પણ છુપાયેલું છે. મૃત્યુની ક્ષણ પરિવાર માટે અત્યંત કષ્ટદાયક અને ભારે હોય છે. કોઈ સ્વજનને ગુમાવવાનું દુઃખ શબ્દોમાં બયાન કરી શકાતું નથી. એવામાં મૃત શરીરને જોઈને મનમાં વૈરાગ્ય, ભય અને ભારે ઉદાસીનો ભાવ આવે છે.
જ્યારે મૃત સુહાગન મહિલાનો સોળ શ્રૃંગાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેના ચહેરાની કાંતિ અને સુહાગના પ્રતીક ચિહ્નો (જેમ કે લાલ સાડી અને સિંદૂર) મૃત્યુના એ ભયાનક કે વિચલિત કરનારા રૂપને થોડું શાંત અને સૌમ્ય બનાવી દે છે. પરિવારના લોકો જ્યારે પોતાની માતા, પત્ની કે બહેનને અંતિમ વાર જુએ છે, તો તેમના મનમાં તેનું એક રોતું-કકળતું કે બેજાન રૂપ નહીં, પરંતુ એક પૂજનીય, સૌભાગ્યશાળી અને દેવી જેવું સ્વરૂપ અંકિત થઈ જાય છે. આનાથી પરિવારને એ દુઃખ સહન કરવાની આંતરિક શક્તિ મળે છે.
વિદાયની વેળા: દેવીનું રૂપ માનીને વિદાય કરવી
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીને ઘરની લક્ષ્મી અને સાક્ષાત દેવીનું રૂપ માનવામાં આવી છે. જીવનભર તે એક માતા, પત્ની અને પુત્રીના રૂપમાં પરિવારને સંભાળે છે અને નિઃસ્વાર્થ ભાવે પોતાની સેવાઓ આપે છે. તેથી, જ્યારે તેના જવાનો સમય આવે છે, ત્યારે સનાતન ધર્મ તેને એક શવ (Dead Body) ની જેમ નહીં, પરંતુ ઘરથી વિદાય થઈ રહેલી એક લક્ષ્મી કે દેવીની જેમ વિદાય કરે છે.
જે રીતે દીકરીની વિદાય વખતે તેને સજાવવામાં આવે છે, ઠીક તેવી જ રીતે આ અંતિમ વિદાય પર પણ તેને પૂરા સન્માન સાથે તૈયાર કરવામાં આવે છે. કડાઈમાં પૂરીઓ તળાય છે, તેના પગની પૂજા કરવામાં આવે છે અને સન્માનપૂર્વક તેને અગ્નિને સમર્પિત કરવામાં આવે છે.
સુહાગન મહિલાના મૃત્યુ પછી તેનો શ્રૃંગાર કરવો કોઈ અંધવિશ્વાસ નથી, પરંતુ આ મૃત્યુ જેવી દુઃખદ ઘટનાને પણ એક ઉત્સવ અને સન્માનનું રૂપ આપવાની સનાતની વિચારસરણી છે. આ પરંપરા આપણને શીખવે છે કે જેણે જીવનભર સંબંધોને જાળવ્યા, તેની વિદાય પણ તેટલી જ ગરિમાપૂર્ણ અને ગૌરવમય હોવી જોઈએ.
