નાનપણથી જ બાળકોમાં બચતની આદત કેવી રીતે કેળવવી?

ઘરમાં આર્થિક તંગી હોય તો બાળકો સાથે કેવી રીતે વાત કરવી? ગભરાટ નહીં પણ સહકાર આપતા શીખવો

આજના આધુનિક યુગમાં મોંઘવારી, ઘરના હપ્તા (EMI), નોકરીની અનિશ્ચિતતા અને વધતા જતા અન્ય ખર્ચાઓ વચ્ચે દરેક પરિવાર આર્થિક આયોજનની કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં, વાલીઓ સમક્ષ હંમેશાં એક મૂંઝવણભર્યો પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે શું ઘરની આર્થિક સ્થિતિ વિશે બાળકો સાથે વાત કરવી જોઈએ? કેટલાક માતા-પિતા માને છે કે બાળકોને ઘરની વાસ્તવિકતા ખબર હોવી જોઈએ, જ્યારે અન્ય વાલીઓ એવું વિચારે છે કે આવી વાતોથી માસૂમ બાળકોના મન પર બિનજરૂરી તણાવ પેદા થશે.

બાળ મનોવૈજ્ઞાનિકો અને પેરેન્ટિંગ નિષ્ણાતોના મતે, આ સવાલનો જવાબ માત્ર ‘હા’ કે ‘ના’ માં આપી શકાય તેમ નથી, પરંતુ બાળકો સાથે ક્યારે, કેવી રીતે અને કેટલી મર્યાદામાં રહીને પૈસાની ચર્ચા કરવી તે જાણવું અત્યંત જરૂરી છે. 

બાળકોનું મન માટીના કાચા ઘડા જેવું હોય છે, તેને જેવો આકાર આપો તેવું તે ઘડાય છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બાળકોથી ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિ તદ્દન છુપાવવી પણ ખોટી છે, અને તેમના નાનકડા ખભા પર પુખ્ત વયના લોકો જેવો આર્થિક બોજ નાખી દેવો પણ એટલો જ ખોટો છે. બાળકો સાથે નાણાકીય બાબતો શેર કરતી વખતે વાલીઓએ ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક કામ લેવું પડે છે, જેથી બાળક પૈસાનું મૂલ્ય પણ સમજે અને સુરક્ષિત પણ અનુભવે.

બાળકની ઉંમરને ધ્યાનમાં રાખીને જ વાત કરો

નાના બાળકો કલનશાસ્ત્ર કે જટિલ નાણાકીય આંકડાઓ સમજી શકતા નથી. તેથી, ખૂબ નાના બાળકો સાથે બેંક લોન, વ્યાજ કે દેવાની વાતો બિલકુલ ન કરવી જોઈએ. જોકે, બાળક જેમ-જેમ મોટું થાય, ખાસ કરીને જ્યારે તે સ્કૂલે જતું થાય, ત્યારે તેને ઘરના બજેટની સામાન્ય વાતો, બચત અને ખર્ચના બેઝિક નિયમો સમજાવવા જોઈએ. તેમને એ સમજાવવું જરૂરી છે કે ઈચ્છાઓ (જેમ કે મોંઘા રમકડાં) અને જરૂરિયાતો (જેમ કે શાળાની ફી અને પુસ્તકો) વચ્ચે શું તફાવત છે. આનાથી તેમનામાં ભવિષ્ય માટે નાણાકીય સૂઝબૂઝ ખીલે છે.

આર્થિક મુશ્કેલીઓ સમજાવવાની સાચી પદ્ધતિ

ઘણા ઘરોમાં માતા-પિતા વાત-વાતમાં બાળકો સામે બોલતા હોય છે કે, “આપણી પાસે પૈસા નથી”, “આપણે તો બરબાદ થઈ ગયા” અથવા “હવે કંઈ બચ્યું નથી”. આ પ્રકારની નકારાત્મક ભાષા બાળકોમાં ઘેરી અસુરક્ષાની ભાવના પેદા કરે છે. બાળક એવું વિચારવા લાગે છે કે પરિવાર કોઈ મોટી આફતમાં છે અને ક્યારેક તે પોતાની નાની-નાની વ્યાજબી જરૂરિયાતો (જેમ કે નવી પેન્સિલ કે નોટબુક) માંગતા પણ ડરવા લાગે છે. કેટલીકવાર બાળકો ઘરની ગરીબી કે તંગી માટે પોતાની જાતને દોષી માનવા લાગે છે.

જો ઘરમાં ખરેખર નાણાકીય કટોકટી હોય, તો બાળકને ગભરાવવાને બદલે શાંતિથી અને સરળ ભાષામાં સમજાવો. તમે કહી શકો છો કે, “હાલમાં આપણે થોડા સમય માટે બહારનું ખાવાનું કે બિનજરૂરી શોપિંગ બંધ કરવું પડશે કારણ કે આપણે પૈસા બચાવવાના છે.” સાથે જ બાળકને એ ભરોસો આપવો પણ એટલો જ જરૂરી છે કે આ પરિસ્થિતિ અસ્થાયી છે અને આખો પરિવાર સાથે મળીને આનો સામનો કરી લેશે. આનાથી બાળક મુશ્કેલ સમયમાં વાલીને આર્થિક રીતે સહકાર આપવાનું શીખે છે.

કઈ બાબતોથી બાળકોને હંમેશાં દૂર રાખવા?

નિષ્ણાતો ખાસ ચેતવણી આપે છે કે માતા-પિતાએ બાળકોની સામે પૈસાની લેવડ-દેવડ કે તંગી બાબતે ક્યારેય પરસ્પર ઝઘડો ન કરવો જોઈએ. બેંકની નોટિસો, દેવાની વિગતો કે મોટા નાણાકીય નુકસાનની વાતોથી બાળકોને બિલકુલ દૂર રાખવા જોઈએ. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, બાળકને ક્યારેય એવો અહેસાસ ન થવો જોઈએ કે તેનું ભણતર કે તેનો ઉછેર પરિવાર માટે એક આર્થિક બોજ સમાન છે. વારંવાર તંગીની ધમકી આપીને બાળકને માનસિક રીતે ગુનેગાર (Guilty) ન બનાવવું જોઈએ.

બાળકોને નાણાકીય સ્થિતિનો પરિચય કરાવવો જરૂરી છે જેથી તેઓ સમજી શકે કે પૈસા મહેનતથી કમાવવામાં આવે છે અને તે ઝાડ પર નથી ઉગતા. પરંતુ આ ચર્ચા હંમેશાં સકારાત્મક અને શૈક્ષણિક હોવી જોઈએ, નહિ કે ડરામણી. જ્યારે પૈસાની ચર્ચા બાળકને કંઈક નવું શીખવવાના હેતુથી કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ભવિષ્યમાં એક જવાબદાર અને આત્મનિર્ભર નાગરિક બનીને ઉભરે છે.