ડોક્ટરની સલાહ વગર દવા લેવી કેટલી જોખમી? તમારી એક ભૂલ શરીરના અંગોને પહોંચાડી શકે છે ગંભીર નુકસાન
આજકાલની દોડધામભરી જિંદગીમાં આપણે બધા ખૂબ જ વ્યસ્ત થઈ ગયા છીએ. માથું દુખે, તાવ આવે કે શરીરમાં ક્યાંય પણ દુખાવો થાય, તો આપણે તરત જ નજીકની મેડિકલ સ્ટોર પર જઈને કોઈ પણ ‘જાણીતી’ પેઈનકિલર કે એન્ટિબાયોટિક લઈ લઈએ છીએ. આપણને લાગે છે કે આ તો નાની વાત છે, શું ફરક પડશે? પરંતુ સત્ય એ છે કે ડોક્ટરની સલાહ વગર લેવાયેલી આ દવાઓ ક્યારેક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. ચાલો જાણીએ કે સેલ્ફ-મેડિકેશન (Self-medication) કેમ જોખમી છે અને કઈ દવાઓ લેતી વખતે સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય છે.
૧. એન્ટિબાયોટિક્સનો બેફામ ઉપયોગ: એક ગંભીર ખતરો
એન્ટિબાયોટિક્સ એ વિજ્ઞાનની એક અદભૂત શોધ છે, પરંતુ તેનો દુરુપયોગ અત્યારે એક વૈશ્વિક સમસ્યા બની ગયો છે. ઘણા લોકો સામાન્ય વાયરલ તાવ કે શરદીમાં પણ એન્ટિબાયોટિક્સ લેવાનું શરૂ કરી દે છે. યાદ રાખો કે એન્ટિબાયોટિક્સ ફક્ત બેક્ટેરિયલ ઈન્ફેક્શન પર કામ કરે છે, વાયરસ પર નહીં. જો તમે વગર જરૂરિયાતે એન્ટિબાયોટિક્સ લો છો, તો તમારા શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા તે દવાની સામે પ્રતિરોધક (Resistant) બની જાય છે. પરિણામે, ભવિષ્યમાં જ્યારે ખરેખર આ દવાની જરૂર પડશે, ત્યારે તે તમારા શરીર પર અસર કરવાનું બંધ કરી દેશે.
૨. પેઈનકિલર્સ: રાહત કે જડમૂળથી નુકસાન?
દુખાવો ઓછો કરવા માટે પેઈનકિલર્સ (Painkillers) સૌથી વધુ વપરાતી દવાઓ છે. પરંતુ લાંબા સમય સુધી કે રોજબરોજ પેઈનકિલર્સનું સેવન કરવાથી કિડની અને લીવર પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. તે જઠરમાં સોજો કે અલ્સર (Ulcer) પેદા કરી શકે છે અને ગેસ્ટ્રિક બ્લીડિંગનું જોખમ પણ વધારે છે. હૃદયના દર્દીઓ માટે તો કેટલીક પેઈનકિલર્સ જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.
૩. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ઊંઘની ગોળીઓ
આજની તણાવભરી જીવનશૈલીમાં ઊંઘની ગોળીઓ (Sleeping pills) કે એન્ઝાયટીની દવાઓ લેવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે. આ દવાઓ મગજની કામગીરીને અસર કરે છે. વગર સલાહે લેવાથી વ્યક્તિને તેની લત (Addiction) લાગી શકે છે અને માનસિક સંતુલન બગડી શકે છે. આ દવાઓની માત્રાનું સંતુલન ખૂબ નાજુક હોય છે, જે માત્ર નિષ્ણાત ડોક્ટર જ સમજી શકે છે.
૪. સ્ટીરોઈડ્સ અને હોર્મોનલ દવાઓ
ઘણા લોકો શરીર બનાવવા કે ઝડપથી સોજો ઉતારવા માટે સ્ટીરોઈડ્સનો ઉપયોગ કરે છે. આ એક અત્યંત જોખમી પ્રવૃત્તિ છે. સ્ટીરોઈડ્સ તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડી શકે છે, હાડકાંને નબળા પાડી શકે છે અને ડાયાબિટીસ કે બ્લડ પ્રેશર જેવી સમસ્યાઓ નોતરી શકે છે.
૫. કેમ ડોક્ટરની સલાહ અનિવાર્ય છે?
દરેક વ્યક્તિનું શરીર અલગ હોય છે. એક વ્યક્તિને જે દવા માફક આવે છે, તે બીજી વ્યક્તિ માટે ઝેર સમાન સાબિત થઈ શકે છે. ડોક્ટર જ્યારે દવા આપે છે, ત્યારે તેઓ તમારી ઉંમર, વજન, અન્ય બીમારીઓ (જેમ કે ડાયાબિટીસ કે બીપી), અને તમે અત્યારે લેતા હોવ તેવી અન્ય દવાઓ સાથે તેનું રિએક્શન થાય છે કે નહીં, તે તમામ બાબતો તપાસે છે. અજાણતામાં બે દવાઓનું મિશ્રણ ઝેરી પ્રતિક્રિયા (Drug interaction) પેદા કરી શકે છે, જે જીવલેણ હોઈ શકે છે.
૬. જોખમો: શું થઈ શકે છે?
બીમારીનું છુપાઈ જવું: તમે દવાથી લક્ષણો દબાવી દો છો, પરંતુ બીમારીનું મૂળ કારણ જીવંત રહે છે. આનાથી પછીના તબક્કે બીમારી વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
એલર્જી: ઘણી વાર દવાથી ત્વચા પર લાલાશ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કે ગંભીર એલર્જીક રિએક્શન (Anaphylaxis) થઈ શકે છે.
અંગોનું નુકસાન: લીવર અને કિડની એવા અંગો છે જે દવાઓના અવશેષોને સાફ કરે છે. વધુ પડતી કે ખોટી દવાઓ આ અંગોને કાયમી નુકસાન કરી શકે છે.
૭. દવા લેતી વખતે રાખવાની સાવચેતીઓ
પ્રીસ્ક્રિપ્શન પાળવું: ડોક્ટરે જે માત્રામાં અને જે સમય માટે દવા લેવાનું કહ્યું હોય, તેનું ચુસ્તપણે પાલન કરો.
કોર્સ પૂર્ણ કરવો: એન્ટિબાયોટિક્સ જેવા કિસ્સામાં, વચ્ચેથી દવા બંધ ન કરો. લક્ષણો ગાયબ થાય તો પણ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ કોર્સ પૂરો કરો.
એક્સપાયરી ડેટ: દવા લેતા પહેલા તેની એક્સપાયરી ડેટ અવશ્ય તપાસો. જૂની દવાઓ અસરમાં ઘટાડો કરી શકે છે અથવા નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
બીજાની સલાહ ન માનવી: તમારા મિત્ર કે પાડોશીને કોઈ દવા માફક આવી હોય તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે તમારા માટે પણ સુરક્ષિત છે.
વિશેષ કાળજી: બાળકો, સગર્ભા મહિલાઓ અને વૃદ્ધોએ તો ડોક્ટરની પૂરેપૂરી સલાહ લીધા વિના પાણીનું ટીપું પણ દવા તરીકે ન લેવું જોઈએ.
આપણે ઘણીવાર નાની નાની સમસ્યાઓમાં ‘ડૉક્ટર ગૂગલ’ પર જઈને જાતે જ નિદાન કરી લઈએ છીએ, જે ખૂબ જોખમી છે. ઈન્ટરનેટ પરની માહિતી સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ તમારી સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ વિશે ફક્ત ડોક્ટર જ સચોટ નિર્ણય લઈ શકે છે.
