હૃદયમાં સ્ટેન્ટ ક્યારે જરૂરી અને ક્યારે દવા જ પૂરતી?
હૃદયની ધમનીઓમાં બ્લોકેજ (Arterial Blockage) કે અવરોધ હોવાની જાણ થાય ત્યારે મોટાભાગના દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોમાં ગભરાટ ફેલાઈ જતો હોય છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું જ માનતા હોય છે કે એન્જિયોગ્રાફીમાં બ્લોકેજ દેખાય એટલે સ્ટેન્ટ (Stent) મુકાવવો જ પડે. પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, દરેક બ્લોકેજમાં સ્ટેન્ટની જરૂર હોતી નથી. ઘણા કિસ્સાઓમાં માત્ર દવાઓ અને જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફાર કરીને પણ હૃદયને સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ રાખી શકાય છે.
હૃદયની ધમનીઓમાં લોહીનું પરિભ્રમણ અટકાવતા અવરોધોને દૂર કરવા માટે એન્જિયોપ્લાસ્ટી કરીને સ્ટેન્ટ મૂકવામાં આવે છે. પરંતુ શું દરેક દર્દીને સ્ટેન્ટની જરૂર હોય છે? મેદાંતા મેડિસિટી અને મૂળચંદ હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. તરુણ કુમારના જણાવ્યા મુજબ, સ્ટેન્ટ મૂકવાનો આધાર માત્ર એન્જિયોગ્રાફીમાં દેખાતી બ્લોકેજની ટકાવારી પર જ નહીં, પરંતુ દર્દીના લક્ષણો, હૃદયમાં રક્ત પરિભ્રમણની વાસ્તવિક સ્થિતિ અને અન્ય તબીબી પરિબળો પર રહેલો છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં તાત્કાલિક સ્ટેન્ટ મૂકવો જીવનરક્ષક સાબિત થાય છે, તો ઘણા કિસ્સાઓમાં યોગ્ય દવાઓથી જ દર્દી સારો થઈ જાય છે.
૫૦% થી ઓછો બ્લોકેજ હોય તો શું કરવું?
ડૉ. તરુણ સમજાવે છે કે જો દર્દીની હૃદયની ધમનીઓમાં ૫૦ ટકાથી ઓછો બ્લોકેજ હોય, તો મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં સ્ટેન્ટ પ્લેસમેન્ટની સહેજ પણ જરૂર હોતી નથી. આવા કિસ્સાઓમાં હૃદયરોગનો હુમલો આવવાનું જોખમ ખૂબ ઓછું રહે છે. આ સ્થિતિમાં દર્દીને નિયમિત દવાઓ, હેલ્ધી ડાયેટ, અને કસરતની સલાહ આપવામાં આવે છે. સાથે જ ધૂમ્રપાન, દારૂ કે અન્ય વ્યસનો તાત્કાલિક છોડી દેવાનું કહેવામાં આવે છે.
૫૦ થી ૬૯ ટકા બ્લોકેજમાં નિર્ણય કેવી રીતે લેવાય?
જ્યારે બ્લોકેજ ૫૦ થી ૬૯ ટકાની વચ્ચે હોય, ત્યારે માત્ર ટકાવારી જોઈને સ્ટેન્ટ મૂકવાનો નિર્ણય લેવાતો નથી. જો દર્દીને છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ ચડવો કે ભારેપણું જેવા કોઈ લક્ષણો ન હોય અને હૃદયમાં લોહીનું પરિભ્રમણ સામાન્ય રહેતું હોય, તો માત્ર દવાઓ ચાલુ રાખવામાં આવે છે.
આવા કિસ્સાઓમાં બ્લોકેજ ખરેખર લોહીના પ્રવાહને રોકે છે કે નહીં તે જાણવા માટે ડૉક્ટરો સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ (Stress Test), FFR (Fractional Flow Reserve) અથવા iFR જેવા ખાસ પરીક્ષણો કરે છે. જો આ ટેસ્ટમાં રક્તપ્રવાહ નોંધપાત્ર રીતે અવરોધાતો જણાય, તો જ સ્ટેન્ટ મૂકવા વિચારવામાં આવે છે.
૭૦ થી ૮૯ ટકા બ્લોકેજમાં સ્ટેન્ટની શક્યતા
જો બ્લોકેજ ૭૦ થી ૮૯ ટકા સુધી પહોંચી ગયો હોય અને દર્દીને ચાલતી વખતે કે કામ કરતી વખતે છાતીમાં વારંવાર દુખાવો (Angina), શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા ઇસ્કેમિયા (Ischemia – હૃદયને પૂરતું ઓક્સિજન ન મળવું) ના ચિહ્નો દેખાય, તો સ્ટેન્ટ મૂકવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. જો આ બ્લોકેજ હૃદયની મુખ્ય કોરોનરી ધમનીમાં હોય તો સ્ટેન્ટ મૂકવું વધુ હિતાવહ બને છે. જોકે, જો દર્દી સંપૂર્ણપણે સ્થિર હોય અને તેને કોઈ લક્ષણો ન દેખાતા હોય તો તબીબી દેખરેખ હેઠળ દવાઓ આપી શકાય છે.
૯૦% કે તેથી વધુ બ્લોકેજ અને ઇમરજન્સી સ્થિતિ
જ્યારે ધમનીઓમાં ૯૦ થી ૯૯ ટકા જેટલો ગંભીર અવરોધ હોય, ત્યારે હૃદયને લોહી પહોંચાડતી નળી લગભગ બંધ થઈ ગઈ હોય છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીને સતત દુખાવો થતો હોય અથવા અગાઉ હાર્ટ એટેક આવી ચૂક્યો હોય તો તરત જ સ્ટેન્ટ મૂકવો પડે છે.
ખાસ કરીને, જ્યારે દર્દીને તીવ્ર હૃદયરોગનો હુમલો (Acute Heart Attack) આવે છે, ત્યારે સમય ગુમાવ્યા વિના કરવામાં આવતી ઇમરજન્સી એન્જિયોપ્લાસ્ટી અને સ્ટેન્ટ પ્લેસમેન્ટ દર્દી માટે જીવનબચાવક (Life Saving) સાબિત થાય છે.
