મીઠાઈ પર ચમકતી ચાંદીની વરખ બની શકે છે ઝેર? ખરીદતાં પહેલાં જાણી લો અસલી-નકલી પરખવાની આ ટ્રીક્સ!
ભારતમાં તહેવારો, લગ્નપ્રસંગો કે કોઈપણ ખુશીના અવસર પર મીઠાઈ વિના ઉત્સવ અધૂરો ગણાય છે. કાજુ કતરી, ગુલાબ જાંબુ, બરફી કે પેંડા—આ બધી જ મીઠાઈઓ પર ચમકતો ચાંદીનો વરખ (Chandi કા Varakh) જોઈને જ મોંમાં પાણી આવી જાય છે. વરખ મીઠાઈની સુંદરતા અને આકર્ષણ વધારવાનું કામ કરે છે. આયુર્વેદમાં પણ શુદ્ધ ચાંદીના સેવનને સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ માનવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તેમાં એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ ગુણો હોય છે.
પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જે ચમકતી ચાંદીની વરખ જોઈને તમે મીઠાઈ ખરીદો છો, તે ખરેખર ચાંદી છે કે પછી કોઈ ઝેરી ધાતુ? આજના સમયમાં નફાખોરી અને ભેળસેળના યુગમાં બજારમાં મળતી મીઠાઈઓ પર વપરાતો વરખ તમારા અને તમારા પરિવારના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી રહ્યો છે.
ચાંદીના વરખમાં કેવા પ્રકારની ભેળસેળ થાય છે?
મીઠાઈનો કિંમત ઘટાડવા અને વધુ નફો કમાવવા માટે વેપારીઓ અને ઉત્પાદકો શુદ્ધ ચાંદીના બદલે અત્યંત હાનિકારક ધાતુઓનો ઉપયોગ કરે છે:
એલ્યુમિનિયમનો ઉપયોગ: શુદ્ધ ચાંદી અત્યંત મોંઘી હોય છે, જ્યારે એલ્યુમિનિયમ ખૂબ સસ્તું મળે છે. સાયબર અને કેમિકલ ભેળસેળ કરનારાઓ ચાંદીને બદલે એલ્યુમિનિયમની પતરીઓને કૂટીને વરખ બનાવી દે છે.
ભારે ધાતુઓ (Lead and Cadmium): ઘણી વખત ચાંદીની વરખ બનાવતી વખતે તેમાં સીસું (Lead), કૅડમિયમ કે નિકલ જેવી ઝેરી ધાતુઓની મિશ્રણ કરવામાં આવે છે.
અસ્વચ્છ પ્રોસેસિંગ: પરાંપરાગત રીતે વરખ બનાવવા માટે પ્રાણીઓના આંતરડાં કે ચામડાનો ઉપયોગ થતો હતો, જે આરોગ્ય અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ પણ અત્યંત અયોગ્ય ગણાય છે.
નકલી વરખ સ્વાસ્થ્ય માટે કેમ છે ‘ધીમું ઝેર’?
જો તમે ભેળસેળયુક્ત અથવા એલ્યુમિનિયમવાળો વરખ ધરાવતી મીઠાઈ સતત ખાતા હોવ, તો તે તમારા શરીરમાં ધીમે ધીમે ઝેર ફેલાવવાનું કામ કરે છે.
પાચનતંત્ર પર અસર: એલ્યુમિનિયમ અને અન્ય કેમિકલ્સ પેટમાં જઈને પાચનક્રિયા બગાડે છે. તેનાથી પેટમાં દુખાવો, એસિડિટી અને અલ્સર જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
લિવર અને કિડનીને નુકસાન: શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો બહાર કાઢવાનું કામ લિવર અને કિડની કરે છે. ભેળસેળયુક્ત ધાતુઓ શરીરમાં જમા થવાથી કિડની અને લિવર ફેલ્યોરનું જોખમ વધી જાય છે.
મગજ અને ચેતાતંત્ર પર અસર: સીસું અને કૅડમિયમ જેવી ધાતુઓ મગજના કોષોને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેનાથી યાદશક્તિ નબળી પડવી અને ચેતાતંત્ર સંબંધિત રોગો થઈ શકે છે.
કેન્સરનું જોખમ: લાંબા ગાળે એલ્યુમિનિયમ અને ઝેરી રસાયણોનું સેવન કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગોનું કારણ બની શકે છે.
અસલી અને નકલી ચાંદીની વરખ ઓળખવાની ટ્રીક્સ
મીઠાઈ ખરીદતી વખતે કે ઘરે લાવ્યા પછી તમે કેટલીક સરળ ટ્રીક્સ દ્વારા જાણી શકો છો કે વરખ અસલી ચાંદીનો છે કે નકલી.
૧. સ્પર્શ ટેસ્ટ (Touch Test)
શુદ્ધ ચાંદીનો વરખ અત્યંત નાજુક અને પાતળો હોય છે. જો તમે તેને તમારી આંગળી વડે સ્પર્શ કરશો, તો તે તરત જ તમારી આંગળી પર ચોંટી જશે અથવા ભૂકો થઈ જશે. જ્યારે નકલી અથવા એલ્યુમિનિયમનો વરખ કડક હોય છે; તે આંગળીઓ પર ચોંટવાને બદલે એક પતરીની જેમ અલગ નીકળી આવે છે.
૨. હાથથી મસળવાની રીત (Rubbing Test)
મીઠાઈ પરથી થોડો વરખ કાઢીને તમારી બે હથેળીઓ વચ્ચે રાખીને મસળો. જો તે શુદ્ધ ચાંદી હશે, તો તે મસળવાથી અદ્રશ્ય થઈ જશે અને હાથમાં ચમક રહી જશે (કારણ કે ચાંદી ત્વચાના છિદ્રોમાં સમાઈ જાય છે). પરંતુ જો તે એલ્યુમિનિયમ હશે, તો તેની નાની ગોળી કે કટકો બની જશે.
૩. સળગાવવાની રીત (Burn Test)
વરખનો થોડો ભાગ ચમચી પર રાખીને તેને સીધી જ્યોત (દીવા કે ગેસ) પર ગરમ કરો.
જો વરખ શુદ્ધ ચાંદીનો હશે, તો તે સળગ્યા પછી સોનેરી કે સફેદ રંગના નાના બોલ (બંદૂકની ગોળી જેવા) સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જશે અને તેમાંથી કોઈ દુર્ગંધ નહીં આવે.
જો વરખ એલ્યુમિનિયમ કે ભેળસેળયુક્ત હશે, તો તે કાળો પડી જશે અને તેમાંથી કાળો ધુમાડો તથા દુર્ગંધ નીકળશે.
૪. તેજાબ/સિલિકોન ટેસ્ટ (Rubbing with Hydrochloric Acid)
જો તમારી પાસે હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અથવા સામાન્ય લીંબુનો રસ હોય, તો વરખ પર થોડા ટીપાં નાખો. શુદ્ધ ચાંદી પર એસિડ કે લીંબુની કોઈ નકારાત્મક અસર તરત જ જોવા મળતી નથી, જ્યારે નકલી વરખમાંથી કાળી વરાળ કે ફીણ નીકળવા લાગશે.
૫. કિંમત અને દેખાવ પરથી પરખ
જો તમને કોઈ દુકાનદાર સામાન્ય બજાર ભાવ કરતાં ઘણી સસ્તા દરે ચાંદીના વરખવાળી મીઠાઈઓ આપતો હોય, તો સાવધાન થઈ જાવ. શુદ્ધ ચાંદી મોંઘી હોવાથી આવી મીઠાઈઓની કિંમત પણ વ્યાજબી રીતે વધુ હોય છે. ઉપરાંત, અસલી વરખ કુદરતી અને હળવી ચમક આપે છે, જ્યારે નકલી વરખ વધુ પડતો ચમકદાર અને જાડો દેખાય છે.
ગ્રાહક તરીકે રાખવાની સાવચેતીઓ
તમારા પરિવારને નકલી અને ઝેરી મીઠાઈઓથી બચાવવા માટે નીચે દર્શાવેલી બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
પ્રમાણિત દુકાનેથી જ ખરીદી કરો: હંમેશાં FSSAI (Food Safety and Standards Authority of India) રજિસ્ટર્ડ અને પ્રખ્યાત મિષ્ટાન ભંડારમાંથી જ મીઠાઈ ખરીદો.
વરખ વિનાની મીઠાઈ પસંદ કરો: જો તમને વરખની શુદ્ધતા પર જરાય શંકા હોય, તો વરખ વગરની સાદી મીઠાઈઓ (જેમ કે ડ્રાયફ્રૂટ્સ મીઠાઈ કે સાદા પેંડા) ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો.
પેકિંગ અને લેબલ ચકાસો: જો તમે પેક્ડ મીઠાઈ ખરીદતા હોવ, તો તેના પર FSSAI લોગો અને લાઈસન્સ નંબર ચોક્કસ ચકાસો.
ફરિયાદ નોંધાવો: જો તમને કોઈ દુકાનદાર નકલી વરખ કે ભેળસેળયુક્ત મીઠાઈ વેચતો માલૂમ પડે, તો તમે ફૂડ સેફ્ટી વિભાગને તેની તાત્કાલિક ફરિયાદ કરી શકો છો.
