તમે સાંભળ્યું નહીં હોય એવું સચોટ વિજ્ઞાન: બ્રેઇન મેપિંગ શું છે અને તે કેન્સરમાં દર્દીને કેમ બચાવે છે?

ઓપરેશન થિયેટરમાં ગીત અને મગજની સર્જરી! ડૉક્ટર્સ દર્દીને જાગતો રાખીને કેમ ગવડાવે છે?

કોઈ દર્દી ઓપરેશન થિયેટરમાં સ્ટ્રેચર પર પડેલો હોય, તેનું મગજ ખુલ્લું હોય અને સર્જન ઓપરેશન કરી રહ્યા હોય તે જ સમયે દર્દી મોટેથી ગીત ગાતો હોય – આ દ્રશ્ય સાંભળવામાં કોઈ ફિલ્મની વાર્તા કે અજીબોગરીબ ઘટના લાગી શકે છે. પરંતુ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન (Medical Science) માં આ એક અત્યંત જટિલ અને અદ્યતન સર્જિકલ ટેકનિક છે.

સર્જરી દરમિયાન દર્દીને ગીત ગાવાનું, વાતો કરવાનું, એકથી સો સુધી ગણતરી કરવાનું કે નાની-નાની વાતોના જવાબ આપવાનું કહેવું એ ડૉક્ટરોની કોઈ રમત કે મનોરંજન નથી, પરંતુ મગજ ઓપરેશનને સુરક્ષિત બનાવવાની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. તબીબી ભાષામાં આ પદ્ધતિને ‘અવેક બ્રેઇન સર્જરી’ (Awake Brain Surgery) અથવા ‘અવેક ક્રેનિયોટોમી’ (Awake Craniotomy) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે મગજમાં રહેલી ગાંઠ (Brain Tumour) કે ક્ષતિગ્રસ્ત પેશીઓ મગજના એવા ભાગોની આસપાસ હોય જે બોલવા, ચાલવા, જોવાની કે યાદશક્તિ સાથે જોડાયેલા હોય, ત્યારે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

મણિપાલ હોસ્પિટલના ન્યુરોસર્જરી વિભાગના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, સર્જરીના સૌથી નાજુક તબક્કા દરમિયાન દર્દીને જાગતો રાખવાથી ડૉક્ટરો રીયલ-ટાઇમમાં (જીવંત રીતે) દર્દીના મગજની ક્ષમતાઓ અને કાર્યપ્રણાલી પર સીધી નજર રાખી શકે છે.

ડૉક્ટર્સ દર્દીને ગીત ગાવાનું કેમ કહે છે? જાણો ‘બ્રેઇન મેપિંગ’ નું ગણિત

સર્જરી દરમિયાન દર્દી પાસે ગીત ગવડાવવા પાછળનો મુખ્ય હેતુ ‘બ્રેઇન મેપિંગ’ (Brain Mapping) એટલે કે મગજનો સચોટ નકશો તૈયાર કરવાનો છે.

માનવ મગજના જુદા જુદા ભાગો શરીરના અલગ-અલગ અંગો અને કાર્યક્ષમતાઓને નિયંત્રિત કરે છે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિના મગજની આંતરિક રચના અને આ સેન્ટર્સનું ચોક્કસ લોકેશન વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ થોડું જુદું હોઈ શકે છે. જ્યારે સર્જન મગજના વાણી (Speech) કે હલનચલન (Movement) ને નિયંત્રિત કરતા વિસ્તારની નજીકથી ટ્યુમર દૂર કરી રહ્યા હોય, ત્યારે તેમણે એ સુનિશ્ચિત કરવું પડે છે કે ભૂલથી પણ મગજનો કોઈ મહત્વનો સાજો ભાગ કપાઈ ન જાય.

બ્રેઇન મેપિંગ દરમિયાન ઓપરેશન થિયેટરમાં સર્જિકલ ટીમ દર્દીને ગીત ગાવા, કવિતા બોલવા, કોઈ ચિત્ર જોઈને વસ્તુનું નામ આપવા કે હાથ-પગ હલાવવાનું કહે છે. આ સમયે ન્યુરોસર્જન મગજના ચોક્કસ ભાગને હળવો ઇલેક્ટ્રિકલ સ્ટીમ્યુલેશન (ઉત્તેજના) આપે છે. જો કોઈ ચોક્કસ ભાગ પર સ્પર્શ થતાં જ દર્દીના ગીત ગાવામાં અચાનક અટકાયત આવે, અવાજ લથડે કે હાથનું હલનચલન અટકી જાય, તો ડૉક્ટરો તરત જ ઓળખી લે છે કે મગજનો આ ચોક્કસ ભાગ દર્દીની વાણી કે હલનચલન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે અને તેને કોઈપણ સંજોગોમાં નુકસાન પહોંચાડવાનું નથી.

વિશ્વપ્રસિદ્ધ ‘મેયો ક્લિનિક’ અનુસાર, અવેક બ્રેઇન સર્જરી ડૉક્ટરોને સર્જરી દરમિયાન જ મગજના કાર્યો ચકાસવાની મંજૂરી આપે છે, જેથી દર્દીની બોલવાની, હલનચલન કરવાની અને સમજવાની ક્ષમતાઓને જીવનભર માટે સુરક્ષિત રાખી શકાય છે.

શું જાગતા રહીને બ્રેઇન સર્જરી કરાવવામાં દુખાવો થાય છે?

આ પદ્ધતિ વિશે સાંભળીને જ કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિ ડરી જાય કે ઓપરેશન દરમિયાન મગજ કાપવામાં આવે ત્યારે કેટલો અસહ્ય દુખાવો થતો હશે! પરંતુ વૈજ્ઞાનિક સત્ય એ છે કે આપણા મગજની અંદર પોતાના કોઈ પેઇન રિસેપ્ટર્સ (દુખાવો અનુભવતી ચેતાકીય ગ્રંથીઓ) હોતા જ નથી.

મગજ આખા શરીરના દર્દને અનુભવે છે, પરંતુ તે પોતે ક્યારેય દુખાવાનો અનુભવ કરી શકતું નથી. સર્જરી શરૂ કરતા પહેલાં દર્દીના માથાના ચામડીના ભાગને (Scalp) અને ખોપરીની આસપાસની પેશીઓને લોકલ એનેસ્થેસિયા આપીને સંપૂર્ણપણે સુન્ન (Numb) કરી દેવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દર્દીને ભય કે ચિંતા ન થાય તે માટે તેને હળવી રાહત આપતી દવાઓ આપવામાં આવે છે.

સામાન્ય રીતે, સર્જરીના શરૂઆતના તબક્કા (જ્યારે ખોપરી ખોલવામાં આવે છે) અને અંતિમ તબક્કા (જ્યારે ખોપરી બંધ કરવામાં આવે છે) માં દર્દીને ઘેનમાં કે ઊંઘમાં રાખવામાં આવે છે. માત્ર વચલો નાજુક તબક્કો – જ્યારે મગજમાંથી ટ્યુમર કે ખરાબ ભાગ બહાર કાઢવાનો હોય છે અને બ્રેઇન મેપિંગ કરવાની જરૂર હોય છે – ત્યારે જ દર્દીને હોશમાં લાવવામાં આવે છે. આ રીતે સર્જરી અત્યંત સચોટ બને છે અને દર્દીની બોલવાની કે ચાલવાની ક્ષમતા ગુમાવવાનું જોખમ શૂન્ય થઈ જાય છે.

ઓપરેશન થિયેટરની અંદર શું થાય છે?

અવેક ક્રેનિયોટોમી સર્જરી કરતા પહેલાં ડૉક્ટરો દર્દીના અનેક અદ્યતન ટેસ્ટ કરે છે, જેમાં:

• મગજનો હાઇ-રેઝોલ્યુશન MRI સ્કેન

• ફંક્શનલ MRI (fMRI) અથવા અન્ય અદ્યતન મેપિંગ ટેસ્ટ

• જરૂરિયાત મુજબ CT સ્કેન

• સંપૂર્ણ ન્યુરોલોજીકલ તપાસ

• સ્પીચ અને લેંગ્વેજ ટેસ્ટ (વાણીની ક્ષમતા ચકાસવી)

સર્જરી દરમિયાન દર્દીને જાણીતા ગીતો ગાવાનું કહેવામાં આવે છે. ગીત ગાવાની પ્રક્રિયા એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે ગાયકીમાં મગજના અનેક ભાગો – જેવા કે સંગીતનો સૂર, શબ્દોની યાદશક્તિ, શ્વાસોશ્વાસનું નિયંત્રણ અને વોકલ કોર્ડનું હલનચલન – એકસાથે કામ કરે છે. સર્જન જ્યારે મગજના ટ્યુમર પર કામ કરતા હોય ત્યારે જો દર્દી અટક્યા વગર સૂર સાથે ગાઈ શકે, તો તેનો અર્થ એ થાય છે કે મગજના તમામ મહત્વના ભાગો સુરક્ષિત રીતે કામ કરી રહ્યા છે.

અવેક બ્રેઇન સર્જરી ક્યારે કરવામાં આવે છે?

આ પ્રકારની સર્જરી દરેક મગજના દર્દી માટે જરૂરી હોતી નથી. તે મુખ્યત્વે નીચેના કિસ્સાઓમાં સુચવવામાં આવે છે:

1. જ્યારે મગજનું ટ્યુમર (Brain Tumour) એવા ભાગમાં હોય જે વાણી કે સ્નાયુઓના સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે.

2. વાઈ કે વારંવાર આવતી ખેંચ (Seizures) માટે જવાબદાર મગજનો ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગ દૂર કરવાનો હોય.

આ સર્જરીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મગજના સુરક્ષિત ભાગોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર શક્ય હોય તેટલો વધુમાં વધુ ખરાબ ભાગ કે ટ્યુમર દૂર કરવાનો હોય છે.

સામાન્ય રીતે મગજ સંબંધિત સમસ્યાઓમાં દર્દીઓમાં વારંવાર ખેંચ આવવી, સતત અને અસહ્ય માથાનો દુખાવો થવો, હાથ કે પગમાં અચાનક નબળાઈ આવવી કે સુન્ન પડી જવું, બોલવામાં કે શબ્દો શોધવામાં તકલીફ પડવી, દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર થવો, યાદશક્તિ જતી રહેવી કે વર્તનમાં અચાનક મોટા ફેરફારો જોવા મળવા જેવા લક્ષણો દેખાય છે. જો આવા લક્ષણો સતત જણાય તો તાત્કાલિક ન્યુરોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

સર્જરી પછીની રિકવરી અને તારણ

ઓપરેશન પછી દર્દીની રિકવરી તેના મગજમાંથી કેટલો ભાગ દૂર કરવામાં આવ્યો છે અને તેની મૂળ સ્થિતિ કેવી હતી તેના પર આધાર રાખે છે. કેટલાક દર્દીઓને સર્જરી પછી સ્પીચ થેરાપી (બોલવાની પ્રેક્ટિસ), ફિઝિયોથેરાપી (ચાલવાની પ્રેક્ટિસ) કે ઓક્યુપેશનલ પુનર્વસનની જરૂર પડી શકે છે. જો ટ્યુમર કેન્સરગ્રસ્ત હોય તો દર્દીને પાછળથી રેડિયેશન કે કીમોથેરાપી પણ આપવી પડે છે.

અંતમાં, બ્રેઇન સર્જરી દરમિયાન દર્દી પાસે ગીત ગવડાવવું એ દર્દીના સંગીતના જ્ઞાન કે અવાજની પરીક્ષા નથી, પરંતુ તે માનવ મગજને બચાવવાનું એક અત્યંત અદ્યતન અને સુરક્ષિત તબીબી હથિયાર છે. દર્દીને જાગતો અને સક્રિય રાખીને ડૉક્ટર્સ દર્દીના એ તમામ કિંમતી ગુણોને સુરક્ષિત રાખે છે, જેના આધારે તે પોતાની દૈનિક જિંદગી જીવે છે.