₹85 હજારનું ‘Temple’ ગેજેટ ચર્ચામાં, શું ખરેખર જાણી શકાશે મગજની તંદુરસ્તી? ડોક્ટરોએ ઉઠાવ્યા સવાલ
આજના સમયમાં લોકો પોતાની તંદુરસ્તીનું ધ્યાન રાખવા માટે સ્માર્ટવોચ અને ફિટનેસ બેન્ડનો ઉપયોગ કરે છે. આ ગેજેટ્સ હૃદયના ધબકારા, ઊંઘ, પગલાં અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓની માહિતી આપે છે. પરંતુ હવે ટેક્નોલોજીની દુનિયામાં એક એવું નવું ડિવાઇસ ચર્ચામાં આવ્યું છે, જે મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ, શરીર પર પડતો તણાવ અને મગજની તંદુરસ્તી વિશે માહિતી આપવાનો દાવો કરે છે. આ ડિવાઇસનું નામ ‘Temple’ છે, જેને ઝોમેટોના સ્થાપક દીપિંદર ગોયલે વિકસાવ્યું છે.
આ ગેજેટની કિંમત ₹85,000 રાખવામાં આવી છે. કંપનીના દાવા પ્રમાણે, આ ડિવાઇસ માથા પર પહેરવામાં આવે છે અને ખાસ સેન્સરની મદદથી મગજના લોહીના પ્રવાહ સાથે જોડાયેલા શારીરિક સંકેતોને ટ્રેક કરે છે. તેમાં BrainFlow અને Entropy જેવા ખાસ મેટ્રિક્સ પણ આપવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ ડિવાઇસના દાવાઓ સામે તબીબી નિષ્ણાતોએ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે શરીરમાંથી કોઈ જૈવિક સંકેત મેળવવો અને તેના આધારે મગજની સંપૂર્ણ તંદુરસ્તી સમજવી એ બે અલગ બાબતો છે. તેથી આ ગેજેટને લઈને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને સ્વતંત્ર સંશોધનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
શું છે Temple ગેજેટ અને કેવી રીતે કામ કરે છે?
Temple એક નાનું વેરેબલ ડિવાઇસ છે, જેને માથાના કાન અને કપાળની વચ્ચેના ભાગમાં પહેરવામાં આવે છે. સામાન્ય સ્માર્ટવોચની જેમ તે માત્ર હૃદયના ધબકારા કે ઊંઘની માહિતી આપવાને બદલે મગજ સાથે સંબંધિત શારીરિક સંકેતો મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.આ ડિવાઇસમાં ઓપ્ટિકલ સેન્સર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ સેન્સર માથાની આસપાસના ભાગમાં લોહીના પ્રવાહ અને ઓક્સિજન સાથે સંકળાયેલા ફેરફારોને નોંધે છે. તેનું BrainFlow મેટ્રિક મગજના રક્તપ્રવાહ અંગે માહિતી આપવાનો હેતુ ધરાવે છે.
આ ઉપરાંત તેમાં Entropy નામનો સ્કોર પણ છે, જે 1થી 250ની વચ્ચે દર્શાવવામાં આવે છે. કંપનીના દાવા મુજબ, ઊંઘ, કસરત, તણાવ, ખોરાક, કેફીન અને ધ્યાન જેવી બાબતોના આધારે આ સ્કોરમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. દીપિંદર ગોયલ તેને શરીર કેટલી ઊર્જા વાપરી રહ્યું છે અને તેની શારીરિક સ્થિતિ કેવી છે તે સમજવામાં મદદરૂપ મેટ્રિક તરીકે રજૂ કરે છે.કંપનીએ આ ડિવાઇસને વેલનેસ અને રિસર્ચ પ્રોડક્ટ તરીકે રજૂ કર્યું છે, મેડિકલ તપાસ માટેના નિદાન સાધન તરીકે નહીં. ભારતમાં તેના પ્રી-ઓર્ડર 1 નવેમ્બર, 2026થી શરૂ થયા હતા અને તેની કિંમત ₹85,000 રાખવામાં આવી છે.
ડોક્ટરોએ કેમ ઉઠાવ્યા ગેજેટની ટેક્નોલોજી સામે સવાલ?
Temple ગેજેટને લઈને સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું માથા પર લગાવવામાં આવેલું એક સેન્સર ખરેખર મગજની અંદર લોહીનો પ્રવાહ કેટલો છે તેની ચોક્કસ માહિતી આપી શકે છે? નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, મગજની કામગીરી અત્યંત જટિલ છે. તેમાં અબજો ન્યુરોન અને અનેક અલગ-અલગ ભાગો એકબીજા સાથે મળીને કામ કરે છે. યાદશક્તિ, ધ્યાન, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને લાગણીઓ જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે મગજના વિવિધ ભાગો જવાબદાર હોય છે.
ન્યુરોલોજી નિષ્ણાત ડૉ. રાહુલ ચાવલાએ પણ આ ડિવાઇસ અંગે વૈજ્ઞાનિક માહિતી અને સંશોધનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે ડિવાઇસ કેવી પદ્ધતિથી કામ કરે છે, તેમાં કયા પ્રકારના ક્લિનિકલ પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા છે અને તેના દાવાઓને સમર્થન આપતા પુરાવા શું છે, તે જાણવું જરૂરી છે.
નિષ્ણાતો એ પણ સમજાવે છે કે દરેક પ્રકારના બ્રેઇન સેન્સર એકસરખી માહિતી આપતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, EEG એટલે કે ઇલેક્ટ્રોએન્સેફેલોગ્રાફી મગજની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને નોંધે છે. બીજી તરફ, PPG જેવી ઓપ્ટિકલ ટેક્નોલોજી પ્રકાશની મદદથી પેશીઓમાં લોહીના જથ્થામાં થતા ફેરફારોને માપે છે. આ બંને પદ્ધતિઓના પરિણામોને એકસરખા ગણી શકાય નહીં.એટલે કે, કોઈ સેન્સર લોહીના પ્રવાહમાં ફેરફાર નોંધે તો તેના આધારે મગજની સંપૂર્ણ સ્થિતિ, માનસિક તણાવ કે યાદશક્તિ વિશે ચોક્કસ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
શું આ ગેજેટ મેડિકલ તપાસ અને બીમારીનું નિદાન કરી શકે છે?
આ સવાલનો જવાબ હાલમાં ના છે. Templeને મેડિકલ ડાયગ્નોસ્ટિક ડિવાઇસ તરીકે નહીં, પરંતુ વેલનેસ અને રિસર્ચ પ્રોડક્ટ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. એટલે કે, તેના સ્કોરના આધારે કોઈ વ્યક્તિને ન્યુરોલોજીકલ બીમારી છે કે નહીં તે નક્કી કરી શકાય નહીં. તેવી જ રીતે, તેના આધારે સારવાર શરૂ કરવી કે દવાઓમાં ફેરફાર કરવો પણ યોગ્ય નથી.
ડોક્ટરોના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઊંઘની અછત, દવાઓ, ઉંમર, માનસિક તણાવ અને દિવસના સમય પ્રમાણે શરીરના શારીરિક સંકેતો બદલાઈ શકે છે. તેથી એક જ રીડિંગના આધારે વ્યક્તિની માનસિક અથવા મગજની તંદુરસ્તીનું મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ છે.મગજની તપાસ માટે ડોક્ટરો જરૂરિયાત પ્રમાણે EEG, ટ્રાન્સક્રેનિયલ ડોપ્લર, CT એન્જિયોગ્રાફી અને MRI જેવી સ્થાપિત તપાસ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ તપાસો અલગ-અલગ પ્રકારની માહિતી આપે છે અને દર્દીનાં લક્ષણો તથા મેડિકલ હિસ્ટ્રીના આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ, દીપિંદર ગોયલે ડિવાઇસનો બચાવ કરતાં જણાવ્યું છે કે તેની ટેક્નોલોજી અને દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરી શકાશે. તેમણે સંશોધન અને ભવિષ્યમાં સ્વતંત્ર અભ્યાસ પ્રકાશિત થવાની પણ વાત કરી છે. તેમનો દાવો છે કે ડિવાઇસ પાછળ મોટું રોકાણ અને સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે.જોકે, નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે કોઈ ટેક્નોલોજી પાછળ કરોડો રૂપિયાનું રોકાણ થયું હોય તેનાથી તેની વૈજ્ઞાનિક વિશ્વસનીયતા આપમેળે સાબિત થતી નથી. તેના માટે પારદર્શક પદ્ધતિ, ક્લિનિકલ પરીક્ષણો, પીઅર-રિવ્યૂ થયેલા સંશોધનો અને સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક ચકાસણી જરૂરી છે.
શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
જો તમે મગજની તંદુરસ્તી અથવા માનસિક તણાવ જાણવા માટે આવા ગેજેટનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો તેની મર્યાદાઓ સમજવી જરૂરી છે. ડિવાઇસ કયો સંકેત માપે છે, તેના સ્કોરનો અર્થ શું છે અને તેની ચોકસાઈ અંગે સ્વતંત્ર સંશોધન ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ.અંતે,મગજ સંબંધિત કોઈ સમસ્યા હોય તો ગેજેટના સ્કોર પર આધાર રાખવાને બદલે નિષ્ણાત ડોક્ટરની સલાહ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.
