ઊંઘમાં અચાનક શરીરને ઝટકો કેમ લાગે છે? સામાન્ય ઘટના કે કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત

ઊંઘમાં અચાનક શરીરને ઝટકો લાગે છે? સામાન્ય ઘટના છે કે ગંભીર બીમારીનો સંકેત, જાણો ડોક્ટરો શું કહે છે

શું તમારી સાથે પણ ક્યારેય એવું બન્યું છે કે રાત્રે ઊંઘમાં સરી પડતી વખતે અચાનક એવું લાગે કે તમે કોઈ ઊંચાઈ પરથી નીચે પડી રહ્યા છો? આ અનુભવ સાથે જ હાથ-પગ અથવા આખા શરીરમાં જોરદાર ઝટકો આવે છે અને તમારી ઊંઘ અચાનક ઊડી જાય છે. ઘણા લોકો આ ઘટનાનો અનુભવ કરતા હોય છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકોને ખબર હોતી નથી કે આવું શા માટે થાય છે. કેટલાક લોકો તેને થાક સાથે જોડે છે, તો કેટલાકને લાગે છે કે શરીરમાં કોઈ આંતરિક સમસ્યા હોઈ શકે છે.

તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘હિપ્નિક જર્ક’ (Hypnic Jerk) અથવા ‘સ્લીપ સ્ટાર્ટ’ (Sleep Start) કહેવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ એક સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયા છે અને તેને કોઈ ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ માનવાની જરૂર નથી. જોકે, જો આ સમસ્યા વારંવાર થતી હોય અને ઊંઘમાં સતત ખલેલ પહોંચાડતી હોય, તો તેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ, શાલીમાર બાગના ન્યુરોલોજી વિભાગના પ્રિન્સિપાલ ડિરેક્ટર અને HOD ડૉ. જયદીપ બંસલે આ અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી છે.

શું છે હિપ્નિક જર્ક અને ઊંઘમાં અચાનક ઝટકો કેમ આવે છે?

હિપ્નિક જર્ક એ ઊંઘ આવવાની શરૂઆતની અવસ્થામાં થતી અચાનક અને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓની હિલચાલ છે. જ્યારે વ્યક્તિ જાગૃત અવસ્થામાંથી ધીમે ધીમે ઊંઘની સ્થિતિમાં પ્રવેશી રહી હોય છે, ત્યારે શરીરમાં આ પ્રકારનો ઝટકો અનુભવાઈ શકે છે. કેટલીક વખત વ્યક્તિને એવું પણ લાગે છે કે તે કોઈ ઊંચી જગ્યાએથી નીચે પડી રહી છે અથવા અચાનક સંતુલન ગુમાવી રહી છે.

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ઊંઘની શરૂઆત દરમિયાન મગજ અને સ્નાયુઓની પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય છે. આ સંક્રમણ દરમિયાન નર્વસ સિસ્ટમની પ્રવૃત્તિમાં થતા ફેરફારોને કારણે સ્નાયુઓમાં અચાનક સંકોચન થઈ શકે છે. પરિણામે હાથ, પગ અથવા આખા શરીરમાં ઝટકો અનુભવાય છે. ઘણી વખત આ ઝટકો એટલો તીવ્ર હોય છે કે વ્યક્તિ તરત જાગી જાય છે.

આ સમસ્યા સામાન્ય રીતે હાનિકારક હોય છે. જોકે, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં હિપ્નિક જર્કની આવર્તન વધી શકે છે. તેમાં પૂરતી ઊંઘ ન મળવી, ઊંઘનો સમય અનિયમિત હોવો, વધારે પડતો માનસિક તણાવ, ચિંતા અને શારીરિક થાકનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત, સાંજના સમયે વધુ પડતી ચા, કોફી અથવા એનર્જી ડ્રિંક્સ પીવાથી પણ ઊંઘની ગુણવત્તા પર અસર થઈ શકે છે. સૂતા પહેલાં લાંબા સમય સુધી મોબાઇલ, લેપટોપ અથવા અન્ય ડિજિટલ સ્ક્રીનનો ઉપયોગ કરવાથી પણ ઊંઘ આવવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. મોડે સુધી જાગવાની આદત અને ઊંઘનું બગડેલું સમયપત્રક પણ આ સમસ્યાને વધારી શકે છે.

ક્યારે સામાન્ય ઝટકાને ગંભીરતાથી લેવો જરૂરી છે?

જો તમને ક્યારેક ઊંઘમાં સરી પડતી વખતે અચાનક ઝટકો આવે છે, તો સામાન્ય રીતે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ જો દરરોજ રાત્રે આ સમસ્યા થતી હોય, વારંવાર ઊંઘ તૂટતી હોય અથવા તેના કારણે પૂરતી ઊંઘ ન મળતી હોય, તો તેને અવગણવી જોઈએ નહીં.

વારંવાર થતી અનૈચ્છિક હિલચાલ કેટલીક અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સાથે પણ સંકળાયેલી હોઈ શકે છે. તેમાં હુમલા (Seizures), રેસ્ટલેસ લેગ્સ સિન્ડ્રોમ (Restless Legs Syndrome) અને પિરિયોડિક લિમ્બ મૂવમેન્ટ ડિસઓર્ડર (Periodic Limb Movement Disorder) જેવી સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, માત્ર ઝટકા આવવાથી આવી કોઈ બીમારી હોવાનું સાબિત થતું નથી. યોગ્ય નિદાન માટે ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી છે.

કેટલાક ખાસ લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ. જેમ કે, ઝટકા સાથે બેહોશ થઈ જવું, જીભ કરડાઈ જવી, મૂત્રાશય પર નિયંત્રણ ગુમાવવું, ઘટના પછી મૂંઝવણ થવી અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો થવો. જો ઊંઘ સિવાય દિવસ દરમિયાન પણ વારંવાર આવી અનૈચ્છિક હિલચાલ થતી હોય, તો પણ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.

હિપ્નિક જર્કથી બચવા માટે અપનાવો આ સરળ ઉપાયો

ઊંઘમાં આવતા આવા ઝટકાની આવર્તન ઘટાડવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક સરળ ફેરફાર કરી શકાય છે. સૌથી પહેલાં દરરોજ એક જ સમયે સૂવાની અને જાગવાની આદત પાડવી જોઈએ. નિયમિત ઊંઘનું સમયપત્રક શરીરની કુદરતી ઊંઘની પ્રક્રિયાને સુધારવામાં મદદરૂપ બને છે.

આ ઉપરાંત નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:

• દરરોજ 7થી 8 કલાકની પૂરતી અને શાંત ઊંઘ લેવાનો પ્રયાસ કરો.
• સાંજે 6 વાગ્યા પછી ચા, કોફી અને એનર્જી ડ્રિંક્સનું સેવન ટાળો.
• સૂવાના ઓછામાં ઓછા એક કલાક પહેલાં મોબાઇલ, લેપટોપ અને અન્ય સ્ક્રીનનો ઉપયોગ બંધ કરો.
• સૂતા પહેલાં હળવી સ્ટ્રેચિંગ કસરત અને ઊંડા શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા અપનાવો.
• માનસિક તણાવ અને ચિંતા ઘટાડવા માટે ધ્યાન અને આરામની ટેકનિકનો સહારો લો.
• મોડે સુધી જાગવાનું ટાળો અને ઊંઘનો સમય નિયમિત રાખો.