હૃદયની ધડકન પાછળ છુપાયેલું છે મોટું રહસ્ય: જાણો કેવી રીતે તે કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.
વિજ્ઞાનીઓ માટે આ વર્ષોથી કુતૂહલનો વિષય રહ્યો છે કે જે અંગ આખા શરીરને જીવન આપે છે, તે પોતે કેન્સરથી કેવી રીતે બચેલું રહે છે. કેન્સર મૂળભૂત રીતે કોષોના અનિયંત્રિત વિભાજનની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે શરીરના કોઈ ભાગમાં કોષો અસાધારણ રીતે વધવા લાગે છે, ત્યારે તે ગાંઠ (ટ્યુમર) નું સ્વરૂપ લે છે. જોકે, હૃદયના કિસ્સામાં આ પ્રક્રિયા જોવા મળતી નથી.
હૃદય પર પડતું અવિરત દબાણ અને તેની અસર
આપણું હૃદય એક શક્તિશાળી પંપની જેમ કામ કરે છે. તેને સતત અને ભારે પ્રતિરોધ વચ્ચે આખા શરીરમાં લોહી પહોંચાડવાનું હોય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન હૃદયના સ્નાયુઓ (ટિશ્યુઝ) પર અતિશય યાંત્રિક દબાણ આવે છે.
આ ભારે કામગીરીને કારણે, પુખ્ત મનુષ્યના હૃદયમાં નવા કોષો બનવાની ક્ષમતા ખૂબ જ મર્યાદિત થઈ જાય છે. એક આંકડા મુજબ, આખા વર્ષમાં માંડ ૧ ટકા જેટલા જ હૃદયના કોષો પોતાની જાતે રિન્યૂ થઈ શકે છે. હૃદય પરનો આ સતત તણાવ માત્ર સામાન્ય કોષોના વિકાસને જ મર્યાદિત નથી કરતો, પરંતુ તે કેન્સરના કોષોને પણ પ્રારંભિક તબક્કે જ દબાવી દે છે. જ્યારે કોઈ કોષ અનિયંત્રિત રીતે વધવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે હૃદયની ધડકનનું દબાણ તેના માટે અવરોધ બની જાય છે.
કેન્સર કોષોની વૃદ્ધિ કેવી રીતે અટકે છે?
વૈજ્ઞાનિકોએ આ પ્રક્રિયાને કોષોના સ્તર પર સમજાવી છે. હૃદયના સ્નાયુઓમાં અમુક એવા ‘સેલ્યુલર પાથવેઝ’ (કોષીય માર્ગો) હોય છે જે મિકેનિકલ લોડના પ્રતિભાવમાં સક્રિય થાય છે. આ માર્ગો કેન્સર કોષોના ‘જીન રેગ્યુલેશન’ (જનીન નિયમન) માં ફેરફાર કરી દે છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ધડકન દ્વારા પેદા થતું દબાણ કેન્સર કોષોના વધવાની સિસ્ટમ અથવા તેના ‘સોફ્ટવેર’ ને જ બ્લોક કરી દે છે. જોકે, હજુ પણ આ પ્રક્રિયા પાછળના તમામ મિકેનિઝમ્સ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થયા નથી, પરંતુ એ ચોક્કસ છે કે હૃદયની હિલચાલ કેન્સર વિરોધી વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
ઉંદર પર કરવામાં આવેલ વિશેષ પ્રયોગ
આ સિદ્ધાંતને સાબિત કરવા માટે સંશોધકોએ ઉંદર પર એક જટિલ પ્રયોગ કર્યો હતો. તેમણે એક એવું ટ્રાન્સપ્લાન્ટ મોડેલ બનાવ્યું જેમાં હૃદય પર પડતા યાંત્રિક ભારને જાણીજોઈને ઓછો કરી શકાય.
આ પ્રયોગના પરિણામો આશ્ચર્યજનક હતા. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જ્યાં સુધી હૃદય પર કુદરતી રીતે યાંત્રિક ભાર (ધડકનનું દબાણ) ચાલુ રહ્યો, ત્યાં સુધી તે વિવિધ પ્રકારના કેન્સરની વૃદ્ધિને સતત દબાવતું રહ્યું. પરંતુ જેવું આ દબાણ ઓછું કરવામાં આવ્યું, કેન્સરના કોષોને વધવાની તક મળી ગઈ. આ પ્રયોગે એ વાત પર મહોર મારી દીધી કે હૃદયની ‘મહેનત’ જ તેની સુરક્ષાનું કારણ છે.
કેન્સરની સારવારમાં નવી આશાનો સંચાર
આ સંશોધન માત્ર હૃદયના કેન્સરની દુર્લભતા સમજવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યની કેન્સરની સારવાર માટે પણ એક નવો માર્ગ ખોલે છે. જો આપણે સમજી શકીએ કે મિકેનિકલ પ્રેશર કેવી રીતે કેન્સરને રોકે છે, તો કદાચ આપણે શરીરના અન્ય ભાગોમાં પણ આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકીએ.
તબીબી વિજ્ઞાનીઓ હવે એવી પદ્ધતિઓ પર વિચાર કરી રહ્યા છે જેમાં ‘મિકેનિકલ સ્ટિમ્યુલેશન’ (યાંત્રિક ઉત્તેજના) નો ઉપયોગ કરીને કેન્સરની ગાંઠોને વધતી અટકાવી શકાય. આ શોધ આગામી સમયમાં કેન્સરની અત્યાધુનિક અને વધુ અસરકારક સારવાર પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
