બાંગ્લાદેશનું અર્થતંત્ર જોખમમાં? ભારત-અમેરિકાના કરારથી ચીન અને વિયેતનામ પણ ચિંતિત

ભારત-અમેરિકા ‘સુપર ડીલ’ બાંગ્લાદેશને બરબાદ કરશે! એક નિર્ણયથી સમગ્ર અર્થતંત્રનો નાશ થવાની ભીતિ

વૈશ્વિક વ્યાપારના મંચ પર ભારત એક નવી મહાશક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલા ઐતિહાસિક વ્યાપાર કરાર એટલે કે ‘સુપર ડીલ’ એ બાંગ્લાદેશના અર્થતંત્ર સામે અસ્તિત્વનું સંકટ ઊભું કરી દીધું છે. અમેરિકાએ ભારતીય કાપડ (Textiles) અને કપડાં પરનો આયાત કર ૫૦% થી ઘટાડીને માત્ર ૧૮% કરી દીધો છે. આ એક જ નિર્ણય ભારત માટે અબજો ડોલરના નફાની ગેરંટી છે, જ્યારે બાંગ્લાદેશ માટે તે તેના સૌથી મોટા ઉદ્યોગના અંતની શરૂઆત હોઈ શકે છે.

બાંગ્લાદેશની કરોડરજ્જુ પર પ્રહાર

બાંગ્લાદેશનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે તેના ગારમેન્ટ ઉદ્યોગ (Ready-made Garments) પર ટકેલું છે. દેશની કુલ નિકાસ આવકમાં ૮૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો કાપડ ઉદ્યોગનો છે. અત્યાર સુધી અમેરિકાના બજારમાં બાંગ્લાદેશી કપડાં ભારતીય કપડાં કરતાં સસ્તા પડતા હતા કારણ કે ભારત પર ટેરિફ વધારે હતો. પરંતુ હવે રમત પલટાઈ ગઈ છે.

અમેરિકાના નવા નિર્ણય મુજબ:

ભારતીય માલ: ૧૮% ટેક્સ

બાંગ્લાદેશી માલ: ૨૦% ટેક્સ

વિયેતનામી માલ: ૨૦% ટેક્સ

પાકિસ્તાની માલ: ૧૯% ટેક્સ

ચીની માલ: ૩૦% ટેક્સ

આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક બજારમાં સૌથી સ્પર્ધાત્મક ખેલાડી બની ગયો છે. જ્યારે અમેરિકન ખરીદદારોને ભારતમાંથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું કાપડ બાંગ્લાદેશ કે ચીન કરતાં સસ્તા ભાવે મળશે, ત્યારે તેઓ સ્વાભાવિક રીતે ભારત તરફ વળશે.

ભારતે ચીન અને બાંગ્લાદેશને પાછળ છોડી દીધું

વ્યાપાર નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતે આ ડીલ દ્વારા ચીન અને બાંગ્લાદેશના એકહથ્થુ શાસનને તોડી પાડ્યું છે. કાપડ મંત્રાલયના અધિકારીઓના મતે, ભારત પાસે કપાસનું વિપુલ ઉત્પાદન અને સસ્તું શ્રમ પહેલેથી જ હતું, માત્ર ઊંચા ટેક્સને કારણે આપણે પાછળ હતા. હવે એ અડચણ દૂર થતાં, ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦૦ અબજ ડોલરની કાપડ નિકાસનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા તરફ ઝડપથી આગળ વધશે. અમેરિકાનું ૧૧૮ અબજ ડોલરનું વિશાળ બજાર હવે ભારતીય વેપારીઓ માટે ખુલ્લું છે.

ટ્રમ્પ-મોદી મિત્રતા અને ‘ગિવ એન્ડ ટેક’ નીતિ

આ સોદો માત્ર ભારતની એકપક્ષીય જીત નથી, પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી છે. ભારતે પણ અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનો માટે પોતાના દરવાજા ખોલ્યા છે. ભારતે અમેરિકાથી આયાત થતા બદામ, અખરોટ, સોયાબીન તેલ અને પશુ આહાર જેવા ઉત્પાદનો પરના કર ઘટાડ્યા છે. આનાથી અમેરિકન ખેડૂતોને ફાયદો થશે, જેના બદલામાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ભારતીય ટેક્સટાઇલ સેક્ટરને આ મોટી રાહત આપી છે.

બાંગ્લાદેશ માટે મુશ્કેલીઓનો પહાડ

બાંગ્લાદેશ પહેલાથી જ આંતરિક રાજકીય અસ્થિરતા અને યુરોપિયન યુનિયન સાથેના વ્યાપારિક તણાવથી ઝઝૂમી રહ્યું છે. આવા સમયે અમેરિકા જેવા મોટા બજારમાં ભારતનું વર્ચસ્વ વધવું તે બાંગ્લાદેશ માટે ‘કોઢમાં ખાજ’ જેવી સ્થિતિ છે. જો બાંગ્લાદેશની નિકાસ ઘટશે, તો ત્યાં લાખો લોકો બેરોજગાર થઈ શકે છે અને વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં મોટું ગાબડું પડી શકે છે.

નિકાસકારોનું કહેવું છે કે બાંગ્લાદેશ પાસે ભારત જેવી કાચા માલની (કપાસની) સ્વાયત્તતા નથી. તેઓએ કાચો માલ આયાત કરવો પડે છે. જ્યારે ભારત પાસે ખેતરથી લઈને ફેક્ટરી સુધીની સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઈન છે. ૧૮% ટેક્સની આ ‘સુપર ડીલ’ ભારતને અમેરિકાના બજારમાં ‘અનક્રાઉન્ડ કિંગ’ બનાવી શકે છે.

એક નવા યુગની શરૂઆત

ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની આ આર્થિક નિકટતા દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક રાજકીય સમીકરણોને પણ બદલી નાખશે. ભારત હવે માત્ર સંરક્ષણ ક્ષેત્રે જ નહીં, પણ વ્યાપાર ક્ષેત્રે પણ ચીન પરની વિશ્વની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે તૈયાર છે. બાંગ્લાદેશ માટે આ ચેતવણીનો કલાક છે – જો તેઓએ પોતાની વ્યૂહરચના નહીં બદલી, તો ભારત સાથેની આ વ્યાપારિક હરીફાઈમાં તેઓ ઘણું પાછળ રહી જશે.