હોમ લોનધારકો માટે મોટી રાહત: ૩૦ દિવસમાં મિલકતના ઓરિજિનલ પેપર્સ પરત ન મળે તો બેંક ચૂકવશે મોટો દંડ
હોમ લોન કે અન્ય કોઈ મિલકત સામે લીધેલી મોર્ગેજ લોનની સંપૂર્ણ ચુકવણી કર્યા બાદ ગ્રાહકોને સૌથી મોટો સંતોષ ત્યારે મળે છે, જ્યારે લોનનો નાણાકીય બોજ પૂરો થાય છે. જોકે, છેલ્લો હપ્તો એટલે કે EMI ચૂકવ્યા પછી પણ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની કામ બાકી રહી જાય છે—બેંક પાસે ગીરવે મુકેલા મિલકતના અસલ દસ્તાવેજો (Original Documents) સુરક્ષિત રીતે પરત મેળવવા. ભૂતકાળમાં લોન પૂરી થયા પછી પણ બેંકો દ્વારા દસ્તાવેજો પરત કરવામાં મહિનાઓ સુધી વિલંબ થવાની અને ગ્રાહકોને ઓફિસોના ફેરા મારવા પડતા હોવાની વ્યાપક ફરિયાદો ઉઠી હતી. આ સ્થિતિને ડામવા રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ કડક નિયમો લાગુ કરીને ગ્રાહકોને મોટું રક્ષણ પૂરું પાડ્યું છે.
૩૦ દિવસની આકરી સમયમર્યાદા અને નિયમો
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના આદેશ મુજબ, જ્યારે ગ્રાહક પોતાની લોનની સંપૂર્ણ ચુકવણી કરી દે અથવા લોનનું સેટલમેન્ટ થઈ જાય, ત્યારે બેંક અથવા નાણાકીય સંસ્થાએ ૩૦ દિવસની અંદર મિલકતના તમામ અસલ દસ્તાવેજો ગ્રાહકને સોંપી દેવાના રહે છે. માત્ર દસ્તાવેજ પરત કરવા જ નહીં, પરંતુ સરકારી રેકોર્ડ કે રજિસ્ટ્રાર ઓફિસમાં મિલકત પર બેંક દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલો બોજ કે ચાર્જ (Satisfaction of Charge) દૂર કરવાની કાનૂની કાર્યવાહી પણ આ ૩૦ દિવસના સમયગાળામાં જ પૂરી કરવાની હોય છે.
આ નિયમો ૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૩ થી દેશભરની તમામ શિડ્યુલ બેંકો, એનબીએફસી (NBFCs) અને હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ પર કડક રીતે લાગુ થઈ ગયા છે. આ ઉપરાંત, લોન મંજૂર કરતી વખતે જ બેંકે ગ્રાહકને લેખિતમાં જણાવવું પડે છે કે લોન ક્લોઝ થયા બાદ તેઓ કઈ શાખામાંથી પોતાના દસ્તાવેજો મેળવી શકશે. ગ્રાહક પોતાની અનુકૂળતા મુજબ નજીકની શાખા પસંદ કરી શકે છે.
વિલંબ થાય તો રોજના ₹૫,૦૦૦ નું દંડકીય વળતર
આરબીઆઈની માર્ગદર્શિકામાં ગ્રાહકોના હિતમાં સૌથી મહત્વની જોગવાઈ દંડકીય વળતરની છે. જો બેંક પોતાની ભૂલ કે સુસ્તીના કારણે ૩૦ દિવસની નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં અસલ કાગળો આપડી શકતી નથી, તો તેણે વિલંબના દરેક વધારાના દિવસ માટે ગ્રાહકને ₹૫,૦૦૦ નું વળતર ચૂકવવું પડે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ બેંક લોન બંધ થયાના ૪૦ માં દિવસે દસ્તાવેજ આપે છે, એટલે કે ૧૦ દિવસનો વિલંબ કરે છે, તો નિયમ અનુસાર બેંકે ગ્રાહકને ₹૫૦,૦૦૦ નું નુકસાન વળતર આપવું પડશે. આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ બેંકોની જવાબદારી નક્કી કરવાનો અને ગ્રાહકોને બિનજરૂરી હેરાનગતિમાંથી મુક્તિ અપાવવાનો છે.
દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય કે ક્ષતિગ્રસ્ત થાય તો શું?
ઘણીવાર એવા કિસ્સાઓ પણ સામે આવે છે જ્યાં બેંકની કસ્ટડીમાં રાખેલા મિલકતી કાગળો ખોવાઈ જાય છે અથવા તો કુદરતી આપત્તિ કે બેદરકારીને કારણે નુકસાન પામે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં આરબીઆઈના નિયમ મુજબ તમામ જવાબદારી બેંકની રહે છે. બેંકે પોતાના ખર્ચે મિલકતના ડુપ્લિકેટ અથવા પ્રમાણિત દસ્તાવેજો (Certified Copies) નોટરી અને રજિસ્ટ્રાર ઓફિસમાંથી મેળવીને ગ્રાહકને આપવાના રહે છે.
દસ્તાવેજો ખોવાઈ જવાના કિસ્સામાં કાનૂની પ્રક્રિયા માટે બેંકને વધારાનો ૩૦ દિવસનો સમય આપવામાં આવે છે, એટલે કે કુલ ૬૦ દિવસ મળે છે. જો ૬૦ દિવસ પછી પણ બેંક ડુપ્લિકેટ કાગળો આપવામાં નિષ્ફળ રહે, તો ૬૧ માં દિવસથી ગ્રાહકને દૈનિક ₹૫,૦૦૦ ના દરે વળતર મળવાનું શરૂ થઈ જાય છે.
દસ્તાવેજ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે તો ગ્રાહકે શું કરવું?
જો લોન પૂરી થયા બાદ બેંક સમયસર દસ્તાવેજો પરત ન આપે, તો ગ્રાહકે નીચે મુજબના પગલાં ભરવા જોઈએ:
૧. લેખિત ફરિયાદ: સૌપ્રથમ બેંક શાખાના મેનેજરને લેખિત અરજી આપો, જેમાં લોન ક્લોઝરની તારીખ અને દસ્તાવેજો પરત કરવાની માંગણી સ્પષ્ટ લખેલી હોવી જોઈએ.
૨. પુરાવા સાચવો: બેંકમાં આપેલી ફરિયાદની સ્વીકૃતિ રસીદ (Acknowledgement), ઈમેલ કોપી અને લોન ક્લોઝર લેટરના પુરાવા સુરક્ષિત રાખો.
૩. ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ સેલ: જો શાખા કક્ષાએથી ઉકેલ ન આવે, તો બેંકના ઝોનલ અથવા હેડ ઓફિસના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીનો સંપર્ક કરો.
૪. RBI ઓમ્બુડ્સમેન: જો ૩૦ દિવસ પૂરા થયા બાદ પણ બેંક તરફથી યોગ્ય જવાબ કે વળતર ન મળે, તો ગ્રાહક તમામ આધાર પુરાવા સાથે ‘આરબીઆઈ ઓમ્બુડ્સમેન’ (RBI Banking Ombudsman) પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.
લોન પૂરી થવી એ પ્રક્રિયાનો અડધો ભાગ છે, અસલ દસ્તાવેજો મેળવીને મિલકત પરથી બેંકનો ચાર્જ હટાવવો એ જ સાચી આઝાદી છે. તેથી ગ્રાહકોએ પોતાના આ કાનૂની અધિકારો પ્રત્યે જાગૃત રહેવું જરૂરી છે.
