બેંકિંગ સેવામાં સામાન્ય જનતાને ફટકો: 3 વર્ષમાં PSU બેંકોએ દંડ પેટે કરી હજારો કરોડની કમાણી, લોકસભામાં થયો ખુલાસો
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો દ્વારા લઘુત્તમ બેલેન્સ ન રાખવા બદલ વસૂલવામાં આવતી ફી અને SMS ચેતવણી જેવી સેવાઓ અંગે એક મોટો ખુલાસો થયો છે. લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં, નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે નાણાકીય વર્ષ 2022-23, 2023-24 અને 2024-25 દરમિયાન, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSU બેંકો) અને સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) એ આ ચાર્જીસમાંથી કુલ ₹11,480 કરોડની કમાણી કરી હતી.
આ ફી નાની લાગે છે, પરંતુ તે લાખો ખાતાઓ પર લાગુ થતી હોવાથી, તે બેંકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને ટકાઉ આવકનો સ્ત્રોત બની છે. સરકારી ડેટા અનુસાર, આ કમાણી દર વર્ષે સતત વધી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો પર લાદવામાં આવતી આ નાની ફી બેંકો માટે નોંધપાત્ર ભંડોળ એકત્ર કરવામાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે.
કઈ બેંકે કેટલી કમાણી કરી?
સરકારી ડેટા અનુસાર, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) એ આ સમયગાળા દરમિયાન સૌથી વધુ કમાણી કરી. SBI એ લઘુત્તમ બેલેન્સ ન રાખવા અને SMS ચેતવણી ચાર્જીસમાંથી સૌથી વધુ આવક મેળવી, કારણ કે તે દેશમાં સૌથી મોટો ગ્રાહક આધાર ધરાવે છે.
આ પછી પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB), બેંક ઓફ બરોડા (BoB), કેનેરા બેંક, યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયા અને બેંક ઓફ ઈન્ડિયા જેવી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ પણ પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું.
ડેટા અનુસાર,
- SBI એ ત્રણ વર્ષમાં હજારો કરોડ રૂપિયા કમાયા.
- PNB અને BoB એ મળીને અનેક સો કરોડ રૂપિયા કમાયા.
- અન્ય રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકોએ પણ આ ચાર્જીસમાંથી સેંકડો કરોડ રૂપિયા કમાયા.
- દરેક બેંક માટે રકમ અલગ અલગ હોવા છતાં, એકંદરે, એ સ્પષ્ટ છે કે લગભગ બધી PSU બેંકોએ આવા ચાર્જીસને સ્થિર આવક સ્ત્રોત તરીકે વિકસાવ્યા છે.
કયા ચાર્જીસથી સૌથી વધુ આવક ઉત્પન્ન થઈ?
બે મુખ્ય ચાર્જીસ બેંકોની આવકમાં ફાળો આપે છે – ન્યૂનતમ બેલેન્સ ચાર્જીસ અને SMS ચેતવણી ચાર્જીસ.
ગ્રાહકો તેમના ખાતામાં ન્યૂનતમ બેલેન્સ જાળવવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે લઘુત્તમ બેલેન્સ ચાર્જીસ વસૂલવામાં આવે છે. આ મર્યાદા બેંક, ખાતાના પ્રકાર અને પ્રદેશ (શહેરી, અર્ધ-શહેરી, ગ્રામીણ) દ્વારા બદલાય છે.
SMS ચેતવણી ચાર્જીસ એ માસિક અથવા ત્રિમાસિક ફી છે જે ગ્રાહકોને ખાતા સંબંધિત વ્યવહારો વિશે માહિતી આપવા માટે લેવામાં આવે છે. ઘણી બેંકો આપમેળે તેમના ખાતાધારકો પાસેથી આ ફી કાપી લે છે.
વધુમાં, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ATM ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા ઓળંગવી, ચેક બાઉન્સ, પાસબુક પ્રિન્ટિંગ અને સ્ટેટમેન્ટ પ્રિન્ટિંગ જેવા નાના ચાર્જ પણ બેંકોના કુલ આવકમાં ફાળો આપે છે. જો કે, સંસદમાં રજૂ કરાયેલ ડેટા મુખ્યત્વે લઘુત્તમ બેલેન્સ અને SMS ચાર્જમાંથી થતી આવકનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ગ્રાહકો અને બેંકિંગ સિસ્ટમ પર અસર
આ ચાર્જ સામાન્ય ખાતાધારકોને સીધી અસર કરે છે, ખાસ કરીને મર્યાદિત આવક ધરાવતા અથવા નિયમિત લઘુત્તમ બેલેન્સ જાળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા લોકો માટે. આ ચાર્જ ગ્રામીણ વિસ્તારોના લોકો, વરિષ્ઠ નાગરિકો, પેન્શનરો અને નાના વ્યવસાયો માટે વધારાનો નાણાકીય બોજ બની શકે છે.
જોકે સરકાર અને બેંકો દલીલ કરે છે કે આ ફી બેંકિંગ સેવાઓ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાયબર સુરક્ષા અને ઓપરેશનલ ખર્ચને આવરી લેવા માટે જરૂરી છે, ગ્રાહક સંગઠનો અને સામાજિક સંગઠનો માને છે કે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત નફો કમાવવાનો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ સામાન્ય જનતાને સસ્તું અને સુલભ બેંકિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરવાનો હોવો જોઈએ.
આ કારણોસર, જન ધન ખાતાઓ, મૂળભૂત બચત ખાતાઓ અને ગરીબો માટેના ખાતાઓ પર આવી ફી દૂર કરવા અથવા ઘટાડવાની સમયાંતરે માંગણીઓ કરવામાં આવી છે. કેટલીક બેંકોએ ચોક્કસ શ્રેણીના ખાતાઓ માટે લઘુત્તમ બેલેન્સની જરૂરિયાત પહેલાથી જ દૂર કરી દીધી છે, પરંતુ તે મોટી સંખ્યામાં ખાતાઓ પર લાગુ રહે છે.
નિષ્કર્ષ
સંસદમાં સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા ડેટા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે લઘુત્તમ બેલેન્સ અને SMS ચેતવણીઓ જેવી નાની ફી જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને ટકાઉ આવકનો સ્ત્રોત બની ગઈ છે. ત્રણ વર્ષમાં ₹11,480 કરોડની આવક બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આ ચાર્જીસનું નોંધપાત્ર આર્થિક મહત્વ દર્શાવે છે.
