ભારતની મોટી આર્થિક સિદ્ધિ: વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ વધીને $729.33 અબજના ઓલ-ટાઈમ હાઈ પર

ભારત પાસે હવે $729.33 અબજનો વિદેશી ખજાનો, RBIની આ સ્કીમ બની ગેમચેન્જર

ભારતીય અર્થતંત્ર માટે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે એક અત્યંત રાહત અને ઉત્સાહજનક செய்தி સામે આવ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની વિશેષ નીતિઓ અને વ્યૂહાત્મક પગલાંના કારણે દેશનું ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ (વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ) વધારાના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. 21 ઓગસ્ટના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનું ફોરેક્સ રિઝર્વ $729.33 અબજ ની નવી ઐતિહાસિક ટોચે પહોંચી ગયું છે.

આ અગાઉ ભારતનું સૌથી વધુ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ આ જ વર્ષે 27 ફેબ્રુઆરીએ $728.49 અબજ નોંધાયું હતું. પરંતુ ત્યારપછી તરત જ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા હુમલા બાદ પશ્ચિમ એશિયા (મધ્ય પૂર્વ) માં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ હતી. આ જીઓપોલિટિકલ તણાવના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ઊર્જાના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા, જેનાથી ભારત જેવા આયાત પર નિર્ભર દેશના એક્સટર્નલ એકાઉન્ટ (બાહ્ય નાણાકીય સ્થિતિ) પર ભારે દબાણ ઊભું થયું હતું. આમ છતાં, ભારતે આ પડકારજનક સ્થિતિમાંથી બહાર આવીને જૂનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો છે.

એક જ અઠવાડિયામાં $12.42 અબજનો બમ્પર ઉછાળો

RBI દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા અનુસાર, 21 ઓગસ્ટના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહ દરમિયાન દેશના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં એક અઠવાડિયાની અંદર $12.42 અબજ નો જંગી વધારો થયો છે. આ અગાઉના સપ્તાહે ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ $716.91 અબજ હતું.

આટલા ટૂંકા સમયગાળામાં વિદેશી નાણાંનો આટલો મોટો પ્રવાહ ભારતમાં આવવો એ ભારતની આર્થિક સ્થિરતા અને વૈશ્વિક રોકાણકારોના ભરોસાનું પ્રતીક છે.

FCNR(B) અને સ્વેપ ફેસિલિટી: વિદેશી ભંડોળ ખેંચી લાવવાનું અસલી હથિયાર

વિદેશી હૂંડિયામણમાં થયેલા આ રેકોર્ડબ્રેક વધારા પાછળનો મુખ્ય શ્રેય રિઝર્વ બેંકની ખાસ સ્કીમ FCNR(B) એટલે કે ‘ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (બેંક)’ ડિપોઝિટ સ્વેપ વિન્ડોને જાય છે.

જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી અને યુદ્ધના કારણે સ્થિતિ વણસી રહી હતી, ત્યારે RBI એ એક વિશેષ કન્સેશનલ સ્વેપ ફેસિલિટી શરૂ કરી હતી. આ સુવિધા હેઠળ ભારતીય બેંકોને અનુકૂળ શરતો પર વિદેશમાં વસતા ભારતીયો (NRIs) પાસેથી વિદેશી ચલણમાં થાપણો (ડિપોઝિટ્સ) એકત્રિત કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી.

• આકર્ષક વ્યાજદર: આ સ્કીમ હેઠળ બેંકો બિન-નિવાસી ભારતીયોને (NRIs) ને તેમની ફોરેન કરન્સી ડિપોઝિટ પર 7.4% સુધીનો ઊંચો વ્યાજદર ઓફર કરી શકી હતી.

• જંગી મૂડીરોકાણ: 8 જૂન, 2026 થી બેંકોએ આ સ્કીમ હેઠળ સંસાધનો એકત્ર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. 8 જૂનથી 21 ઓગસ્ટ વચ્ચેના ટૂંકા સમયગાળામાં FCNR(B) ડિપોઝિટ્સમાં $65.397 અબજ (લગભગ 65.4 અબજ ડોલર) નો મોટો ઉછાળો નોંધાયો હતો.

• સરખામણી કરીએ તો, મે 2026 ના અંતમાં દેશમાં કુલ બાકી FCNR(B) ડિપોઝિટ્સ માત્ર $34.04 અબજ હતી, જે ઓગસ્ટ સુધીમાં બે ગણાથી પણ વધુ થઈ ગઈ છે.

ભારતીય રૂપિયાને મળશે સપોર્ટ અને સ્થિરતા

FCNR(B) સ્વેપ સ્કીમના બેવડા ફાયદા ભારતીય અર્થતંત્રને મળ્યા છે:

1. બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ડોલરની તરલતા: આ સ્કીમને કારણે ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ડોલરની અછત દૂર થઈ છે અને પર્યાપ્ત પ્રમાણમાં વિદેશી નાણાં ઉપલબ્ધ થયા છે.

2. એક્સચેન્જ રેટનું જોખમ ઓછું: બેંકો માટે કરન્સીના દરોમાં થતી અસ્થિરતાનું તાત્કાલિક જોખમ ઘટી ગયું છે.

3. રૂપિયાનું રક્ષણ: સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર ભરેલો હોવાને કારણે હવે રિઝર્વ બેંક (RBI) પાસે કરન્સી માર્કેટમાં જરૂર પડે ત્યારે હસ્તક્ષેપ કરવાની ક્ષમતા વધી ગઈ છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ડોલર મજબૂત થાય અને ભારતીય રૂપિયો નબળો પડવા લાગે, તો RBI પોતાના રિઝર્વમાંથી ડોલર વેચીને રૂપિયાને કડાકાથી બચાવી શકે છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓનું શું કહેવું છે?

આ રેકોર્ડબ્રેક આંકડાઓ અંગે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા ઈન્ફોમેરિક્સ રેટિંગ્સના ચીફ ઈકોનોમિસ્ટ મનોરંજન શર્માએ જણાવ્યું હતું કે, “રિઝર્વમાં થયેલો આ રેકોર્ડ વધારો મુખ્યત્વે ભારતના ટ્રેડ બેલેન્સ (વેપાર સંતુલન) માં થયેલા કોઈ માળખાકીય સુધારા કરતાં વિદેશી મૂડીના વિશાળ પ્રવાહ (Inflow Episode) નું પરિણામ છે.”

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “જૂન મહિનામાં RBI દ્વારા દેશની સંતુલિત નાણાકીય સ્થિતિ (Balance of Payments) ને મજબૂત કરવા માટે જે પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા, ખાસ કરીને NRI અને FCNR(B) ડિપોઝિટ્સને આકર્ષવા માટે જે પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા હતા, તેના કારણે ભારતીય બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં મોટા પ્રમાણમાં યુએસ ડોલર આવ્યા છે. આ વ્યૂહાત્મક પગલું ભારતની આર્થિક સાર્વભૌમત્વને મજબૂત બનાવે છે.”

ભવિષ્ય માટે આનાથી શું ફાયદો થશે?

વૈશ્વિક સ્તરે યુદ્ધ અને ક્રૂડ ઓઈલના અસ્થિર ભાવ વચ્ચે $729.33 અબજનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભારત માટે એક મજબૂત ‘ઇકોનોમિક બફર’ (આર્થિક કવચ) સમાન છે. આનાથી:

• ભારતનું ઈમ્પોર્ટ કવર (આયાત કરવાની ક્ષમતા) ઘણા મહિનાઓ સુધી સુરક્ષિત થઈ ગયું છે.

• વૈશ્વિક રેટિંગ એજન્સીઓમાં ભારતનું ક્રેડિટ રેટિંગ અને શાખ મજબૂત થશે.

• વિદેશી રોકાણકારોનો ભારતીય બજાર પરનો વિશ્વાસ વધુ દ્રઢ બનશે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, રિઝર્વ બેંકની સમયસરની નાણાકીય ચતુરાઈ અને NRIs ના વિશ્વાસના કારણે ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉદ્ભવેલા આર્થિક વાવાઝોડા વચ્ચે પણ પોતાનો વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચાડવામાં સફળતા મેળવી છે.