શું ભારત ફરી ફુગાવાના વિષચક્રમાં ફસાશે?
વૈશ્વિક રાજકારણ (Geopolitics) હાલમાં એક અત્યંત નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોમાં આવતા ખટાશ અને સંભવિત યુદ્ધની પરિસ્થિતિએ માત્ર પશ્ચિમ એશિયામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં આર્થિક અનિશ્ચિતતા પેદા કરી છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશ માટે, જે પોતાની તેલની જરૂરિયાત માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે, આ સમાચાર આંચકાજનક છે. તાજેતરમાં એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB) દ્વારા ભારતના જીડીપી (GDP) વૃદ્ધિ દરના અંદાજમાં કરવામાં આવેલો ઘટાડો એ વાતનો સંકેત છે કે આગામી સમય આર્થિક રીતે પડકારજનક હોઈ શકે છે.
૧. ક્રૂડ ઓઇલ અને ભારતનું ગણિત
ભારત તેની કુલ તેલની જરૂરિયાતનું લગભગ ૮૦% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી મંગાવે છે. પશ્ચિમ એશિયા, ખાસ કરીને ઈરાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારો તેલના ઉત્પાદન માટેના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, તો તેલના સપ્લાયમાં અવરોધ ઊભો થાય છે. સપ્લાય ઘટતાની સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં તોતિંગ વધારો થાય છે. જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય છે, ત્યારે ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધે છે, જેની સીધી અસર ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને દરેક ચીજવસ્તુના ભાવ પર પડે છે.
૨. ફુગાવો (Inflation) વધવાનું જોખમ
ફુગાવો એટલે કે મોંઘવારી. જ્યારે ઇંધણના ભાવ વધે છે, ત્યારે શાકભાજીથી લઈને જીવનજરૂરિયાતની દરેક વસ્તુના વહનનો ખર્ચ વધે છે. આ ખર્ચ અંતે તો સામાન્ય જનતાએ જ ભોગવવો પડે છે. અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષને કારણે જો તેલના ભાવ સતત ઊંચા રહે, તો ભારતમાં ફુગાવાનો દર રિઝર્વ બેંકના અંદાજ કરતા વધી શકે છે. ઉચ્ચ ફુગાવો એટલે લોકોની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો, જે અંતે અર્થતંત્રની ગતિને ધીમી પાડે છે.
૩. GDP વૃદ્ધિ દર પર અસર: ADBની ચેતવણી
એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB) એ તાજેતરના અહેવાલમાં ભારતના GDP ગ્રોથના અનુમાનમાં ઘટાડો કર્યો છે. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘બાહ્ય આંચકા’ (External Shocks) છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં વૈશ્વિક રોકાણકારો જોખમ લેવાનું ટાળે છે અને ઉભરતા બજારો (Emerging Markets) માંથી નાણાં પાછા ખેંચી લે છે. આ ઉપરાંત, આયાત પાછળનો ખર્ચ વધતા ભારતની રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) પણ વધી શકે છે, જે આર્થિક સ્થિરતા માટે ખતરો છે.
૪. શેરબજાર અને રોકાણકારોમાં ગભરાટ
યુદ્ધની આશંકા માત્ર વસ્તુઓના ભાવ જ નથી વધારતી, પણ શેરબજારમાં પણ અસ્થિરતા લાવે છે. ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) મોટા પાયે વેચવાલી કરી શકે છે. જ્યારે રોકાણકારો સોના જેવા સુરક્ષિત રોકાણ તરફ વળે છે, ત્યારે શેરબજારમાં મોટું ધોવાણ જોવા મળે છે. આનાથી કંપનીઓના વેલ્યુએશન ઘટે છે અને નવી મૂડી એકઠી કરવી મુશ્કેલ બને છે.
૫. ભારતીય રૂપિયો અને તેની પડતી
ક્રૂડ ઓઇલની આયાત માટે ભારતે ડોલરમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે. જ્યારે તેલ મોંઘું થાય અને ડોલરની માંગ વધે, ત્યારે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે. નબળો રૂપિયો આયાતને વધુ મોંઘી બનાવે છે, જે એક ચક્રાકાર અસરમાં ફુગાવાને વધુ વેગ આપે છે.
૬. ભારત સરકાર માટેના પડકારો
આવી સ્થિતિમાં ભારત સરકાર પાસે મર્યાદિત વિકલ્પો હોય છે. એક તરફ જનતાને મોંઘવારીથી બચાવવા માટે પેટ્રોલ-ડીઝલ પરની એક્સાઈઝ ડ્યુટી ઘટાડવી પડે, જેની અસર સરકારી તિજોરી પર પડે છે. બીજી તરફ, માળખાગત સુવિધાઓ (Infrastructure) પરનો ખર્ચ ઘટાડવો પડે જેથી આર્થિક સંતુલન જળવાઈ રહે. આ બંને સ્થિતિમાં લાંબા ગાળે GDP વૃદ્ધિને નુકસાન થાય છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેની લડાઈ નથી, પણ તે એક વૈશ્વિક આર્થિક ભૂકંપ જેવી સ્થિતિ છે. ભારત માટે અત્યારે સૌથી મોટો પડકાર પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) જાળવી રાખવાનો અને ફુગાવાને નિયંત્રણમાં રાખવાનો છે. જો આ તણાવ લાંબો ચાલે, તો સામાન્ય માણસના બજેટથી લઈને દેશના આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યાંકો સુધી બધું જ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. વિદેશથી મળેલા આ માઠા સમાચાર ભારત માટે એક સતર્ક થવાનો સંકેત છે.
