IPO બાદ NSEની નવી યોજના: શું હવે શેરના ડ્યુઅલ ટ્રેડિંગનો રસ્તો ખુલશે? જાણો શું છે મામલો

NSE IPO બાદ મોટો ફેરફાર શક્ય? પોતાના જ પ્લેટફોર્મ પર શેર ટ્રેડિંગનો રસ્તો ખુલશે, જાણો સમગ્ર મામલો

ભારતીય શેરબજાર માટે નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ એટલે કે NSEનો IPO લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. દેશના સૌથી મોટા સ્ટોક એક્સચેન્જના IPOને લઈને રોકાણકારો તેમજ માર્કેટ નિષ્ણાતોમાં ભારે ઉત્સુકતા જોવા મળી રહી છે. ખાસ વાત એ છે કે NSEનું લિસ્ટિંગ તેના પ્રતિસ્પર્ધી બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ એટલે કે BSE પર થવાનું છે.

પરંતુ IPO બાદ NSEને લઈને વધુ એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે. શું ભવિષ્યમાં NSEના શેરનું ટ્રેડિંગ NSEના પોતાના પ્લેટફોર્મ પર પણ થઈ શકશે? જો આવું થાય તો રોકાણકારોને NSEના શેરમાં બે અલગ-અલગ એક્સચેન્જ પર ટ્રેડિંગ કરવાની તક મળી શકે છે. આ વ્યવસ્થાને સામાન્ય ભાષામાં ‘ડ્યુઅલ ટ્રેડિંગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવી શકે.

જોકે, અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. આ સમયે NSEના પોતાના પ્લેટફોર્મ પર તેના શેરનું ટ્રેડિંગ શરૂ થવાનું નક્કી નથી. તેના માટે માર્કેટ રેગ્યુલેટર SEBIની મંજૂરી જરૂરી રહેશે અને હાલ NSE તરફથી આ અંગે કોઈ ઔપચારિક અરજી કરવામાં આવી નથી.

NSEનો IPO કેમ છે ખાસ?

NSE ભારતીય મૂડીબજારનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ માળખું ધરાવતી સંસ્થાઓમાંની એક છે. ઇક્વિટી, ડેરિવેટિવ્સ અને અન્ય વિવિધ સેગમેન્ટમાં NSEની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી તેના IPOને સામાન્ય કંપનીના IPO કરતાં અલગ નજરે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

IPO દ્વારા NSEના શેર સામાન્ય રોકાણકારો માટે ઉપલબ્ધ બનશે અને કંપનીના શેરને સ્ટોક માર્કેટમાં જાહેર રીતે ખરીદી-વેચી શકાશે. IPO બાદ NSEના શેરનું પ્રાથમિક લિસ્ટિંગ BSE પર થવાનું છે.

અહીંથી એક રસપ્રદ સ્થિતિ ઊભી થાય છે. એક તરફ NSE પોતે દેશનું મોટું સ્ટોક એક્સચેન્જ છે અને બીજી તરફ IPO બાદ તેના પોતાના શેરનું લિસ્ટિંગ બીજા એક્સચેન્જ પર રહેશે. આ કારણે ભવિષ્યમાં NSEના પોતાના પ્લેટફોર્મ પર તેના શેરના ટ્રેડિંગ અંગેની ચર્ચા સ્વાભાવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની છે.

શું NSEના શેર NSE પર ટ્રેડ થઈ શકે?

NSEના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEO આશિષકુમાર ચૌહાણે સંકેત આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં NSE પોતાના શેરને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ટ્રેડ કરવાની શક્યતા અંગે વિચાર કરી શકે છે.

પરંતુ આ પ્રક્રિયા સીધી અને આપમેળે થવાની નથી. NSE પોતાના શેરને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ટ્રેડિંગ માટે લાવવા માંગે તો તેને નિયમનકારી માળખું અને SEBIની મંજૂરીનો સામનો કરવો પડશે.

હાલમાં NSEએ આ મુદ્દે SEBI સમક્ષ કોઈ અરજી કરી નથી. એટલે અત્યારે ‘NSE શેર NSE પર ટ્રેડ થશે’ એવું કહેવું વહેલું ગણાશે. હાલ આ માત્ર ભવિષ્યની સંભાવના છે.

જો SEBI મંજૂરી આપે અને જરૂરી નિયમનકારી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય, તો NSEના શેરનું BSE પર લિસ્ટિંગ યથાવત રાખીને NSEના પ્લેટફોર્મ પર પણ તેના શેરના ટ્રેડિંગનો વિકલ્પ ઊભો થઈ શકે છે.

હાલના નિયમોમાં શું જોગવાઈ છે?

સ્ટોક એક્સચેન્જની પોતાની સિક્યોરિટીઝના ટ્રેડિંગનો મુદ્દો સામાન્ય કંપનીના શેર કરતાં થોડો અલગ છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સ્ટોક એક્સચેન્જ પોતે જ માર્કેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મહત્વનું અંગ છે.

હાલના SEBIના નિયમો અનુસાર કોઈ માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પોતાની જ સિક્યોરિટીઝને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર લિસ્ટ કરી શકતું નથી. SEBI (Stock Exchanges and Clearing Corporations) Regulations, 2018ના Regulation 45(1) હેઠળ એક માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પોતાની સિક્યોરિટીઝ અન્ય માન્ય સ્ટોક એક્સચેન્જ પર લિસ્ટ કરી શકે છે.

આ જ નિયમના કારણે NSEનું પ્રાથમિક લિસ્ટિંગ BSE પર થવાનું છે. એટલે IPO પછી NSEના શેરનું ઔપચારિક લિસ્ટિંગ NSE પર નહીં, પરંતુ BSE પર રહેશે.

આ વ્યવસ્થા પાછળનું કારણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જો કોઈ એક્સચેન્જ પોતાના જ શેરનું લિસ્ટિંગ અને ટ્રેડિંગ કરે, તો તેની કામગીરીની દેખરેખ અને પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે. અન્ય એક્સચેન્જ પર લિસ્ટિંગ હોવાથી એક પ્રકારની સ્વતંત્ર દેખરેખનું માળખું જળવાઈ રહે છે.

‘ટ્રેડિંગ પરમિશન’ શું હોઈ શકે?

અહેવાલોમાં જે સંભાવના વિશે ચર્ચા થઈ રહી છે તેમાં ‘ટ્રેડિંગ પરમિશન’ જેવી વ્યવસ્થાનો સમાવેશ થાય છે. સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો કંપનીનું ઔપચારિક લિસ્ટિંગ એક એક્સચેન્જ પર રહે, પરંતુ ચોક્કસ નિયમો અને મંજૂરી હેઠળ બીજા એક્સચેન્જના પ્લેટફોર્મ પર તેના શેરના ટ્રેડિંગની મંજૂરી આપવામાં આવે.

જો NSEને આવી મંજૂરી મળે, તો NSEનું પ્રાથમિક લિસ્ટિંગ BSE પર રહી શકે છે. તેની સાથે NSEના પ્લેટફોર્મ પર પણ તેના શેરની ખરીદી-વેચાણ શક્ય બની શકે.

આવી વ્યવસ્થામાં કંપનીની નિયમનકારી જવાબદારીઓ સમાપ્ત થતી નથી. કંપનીએ નાણાકીય પરિણામો, મહત્વપૂર્ણ માહિતી, કોર્પોરેટ એક્શન અને અન્ય જરૂરી ડિસ્ક્લોઝર નિયમોનું પાલન કરવાનું રહેશે.

રોકાણકારો માટે તેનો શું અર્થ?

જો ભવિષ્યમાં આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળે તો રોકાણકારો માટે આ ચોક્કસપણે રસપ્રદ વિકાસ બની શકે છે.

હાલમાં NSEના શેરનું લિસ્ટિંગ BSE પર થવાનું હોવાથી રોકાણકારો ત્યાંથી NSEના શેર ખરીદી અથવા વેચી શકશે. જો પછીથી NSEના પ્લેટફોર્મ પર પણ ટ્રેડિંગની મંજૂરી મળે, તો રોકાણકારો પાસે વધુ એક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ ઉપલબ્ધ થઈ શકે.

પરંતુ બે જગ્યાએ ટ્રેડિંગ ઉપલબ્ધ થવાથી શેરની કિંમત બંને એક્સચેન્જ પર સામાન્ય રીતે નજીક રહેવાની અપેક્ષા રહેશે. કારણ કે એક્સચેન્જ વચ્ચે ભાવમાં મોટો તફાવત હોય તો આર્બિટ્રેજ ટ્રેડિંગ દ્વારા તે તફાવત ઝડપથી ઘટી શકે છે.

તે છતાં, બંને પ્લેટફોર્મ પર ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ, લિક્વિડિટી અને ઓર્ડર બુકમાં તફાવત હોઈ શકે છે. તેથી વાસ્તવિક અસર શું થશે તે નિયમો અને માર્કેટના પ્રતિસાદ પર નિર્ભર રહેશે.

NSE IPOની પ્રાઇસ બેન્ડ કેટલી છે?

NSEના પ્રસ્તાવિત IPOને લઈને સૌથી વધુ ચર્ચાતી બાબતોમાં તેની પ્રાઇસ બેન્ડ પણ સામેલ છે. કંપનીએ IPO માટે પ્રતિ શેર ₹1,700થી ₹1,785ની પ્રાઇસ બેન્ડ નક્કી કરી છે.

ઉપરની કિંમત એટલે કે ₹1,785ના ભાવે ગણતરી કરવામાં આવે તો IPOનું કુલ કદ આશરે ₹22,569 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. આ કદને કારણે NSEનો IPO ભારતીય શેરબજારના મોટા જાહેર ઇશ્યૂમાં સામેલ થઈ શકે છે.

રિટેલ રોકાણકારો માટે પણ આ IPO મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, કારણ કે દેશના સૌથી મોટા સ્ટોક એક્સચેન્જમાં સીધી હિસ્સેદારી મેળવવાની તક સામાન્ય રોકાણકારોને મળશે.

એક લોટમાં કેટલા શેર મળશે?

IPOમાં રોકાણ કરવા ઈચ્છતા રોકાણકારો માટે લોટ સાઇઝ પણ મહત્વની છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર રોકાણકારો ઓછામાં ઓછા 8 શેર માટે અરજી કરી શકશે.

ત્યારબાદ અરજી 8 શેરના ગુણાંકમાં કરી શકાશે. એટલે કોઈ રોકાણકાર એક લોટ કરતાં વધુ માટે અરજી કરવા માંગે તો તેણે નિર્ધારિત ગુણાંક મુજબ અરજી કરવાની રહેશે.

રિટેલ રોકાણકારોએ IPOમાં અરજી કરતા પહેલાં પોતાની નાણાકીય ક્ષમતા, જોખમ સહન કરવાની ક્ષમતા અને IPOની કિંમતને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. માત્ર કંપનીનું નામ મોટું છે અથવા IPO ચર્ચામાં છે એટલા માટે રોકાણ કરવાનો નિર્ણય લેવો યોગ્ય નથી.

એન્કર રોકાણકારોનો રસ પણ ચર્ચામાં

NSEના IPO પહેલાં એન્કર રોકાણકારો તરફથી મળેલા રસને પણ મહત્વપૂર્ણ સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. મોટા સંસ્થાકીય રોકાણકારો તરફથી IPOમાં મજબૂત રસ જોવા મળવો કંપની માટે સકારાત્મક બાબત માનવામાં આવે છે.

એન્કર રોકાણકારો સામાન્ય રીતે મોટા સંસ્થાકીય રોકાણકારો હોય છે અને IPOના જાહેર સબ્સ્ક્રિપ્શન પહેલાં તેમને ફાળવણી કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ભાગીદારી ઘણી વખત IPO અંગેના સંસ્થાકીય રોકાણકારોના વિશ્વાસનો સંકેત આપે છે.

જોકે, એન્કર રોકાણકારોની ભાગીદારીને IPOના લિસ્ટિંગ બાદ શેરની કિંમત વધશે તેની ગેરંટી તરીકે જોવી જોઈએ નહીં. શેરબજારમાં લિસ્ટિંગ પછી ભાવ પર બજારની સ્થિતિ, માંગ-પુરવઠો, કંપનીના પરિણામો અને રોકાણકારોના સેન્ટિમેન્ટ જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે.

17 સપ્ટેમ્બરથી IPO ખુલશે

આ IPO અંગેની ઉપલબ્ધ સમયસૂચના મુજબ NSEનો IPO 17 સપ્ટેમ્બરથી રિટેલ રોકાણકારો માટે ખુલવાનો છે અને 21 સપ્ટેમ્બરે બંધ થશે. એન્કર રોકાણકારો માટે બિડિંગ પ્રક્રિયા 16 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થવાની છે.

આ સમયગાળા દરમિયાન રોકાણકારો IPOમાં અરજી કરી શકશે. જોકે, IPOમાં અરજી કરતા પહેલાં રોકાણકારોએ કંપનીના ઓફર ડોક્યુમેન્ટ, જોખમો, નાણાકીય કામગીરી, વેલ્યુએશન અને IPOના હેતુ સહિતની વિગતો તપાસવી જોઈએ.

શું ડ્યુઅલ લિસ્ટિંગ અને ડ્યુઅલ ટ્રેડિંગ એક જ છે?

અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

‘ડ્યુઅલ લિસ્ટિંગ’નો અર્થ સામાન્ય રીતે કંપનીના શેરનું બે અલગ-અલગ સ્ટોક એક્સચેન્જ પર ઔપચારિક રીતે લિસ્ટેડ હોવું થાય છે. પરંતુ NSEના કિસ્સામાં હાલ જે ચર્ચા છે તે પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ઔપચારિક લિસ્ટિંગ કરતાં અલગ હોઈ શકે છે.

NSEનું પ્રાથમિક લિસ્ટિંગ BSE પર રહે અને ભવિષ્યમાં નિયમનકારી મંજૂરી હેઠળ NSE પર તેના શેરનું ટ્રેડિંગ થાય, તો તેને ‘ડ્યુઅલ ટ્રેડિંગ’ તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય રહેશે.

અંતિમ વ્યવસ્થા કેવી હશે તે SEBIના નિયમો અને NSE દ્વારા કરવામાં આવનારી કોઈપણ ઔપચારિક રજૂઆત બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.

આગળ શું થશે?

હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે NSEએ પોતાના શેરને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર ટ્રેડિંગ માટે SEBI સમક્ષ કોઈ અરજી કરી નથી. તેથી હાલમાં આ મુદ્દે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી નથી.

જો NSE ભવિષ્યમાં આ વિકલ્પ પર આગળ વધે, તો તેને નિયમનકારી મંજૂરી, ટ્રેડિંગ મિકેનિઝમ, દેખરેખ, ડિસ્ક્લોઝર અને રોકાણકાર સુરક્ષા જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતા કરવી પડશે.

SEBI પણ આવા કોઈ પ્રસ્તાવનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે માર્કેટની પારદર્શિતા, હિતસંઘર્ષ, રોકાણકારોના હિત અને એક્સચેન્જની નિષ્પક્ષ કામગીરી જેવા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેશે.

રોકાણકારોએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?

NSE IPOને લઈને ઉત્સાહ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ રોકાણકારોએ માત્ર IPOના કદ અથવા NSEની બ્રાન્ડને આધારે નિર્ણય ન લેવો જોઈએ.

IPOમાં રોકાણ પહેલાં કંપનીનું વેલ્યુએશન યોગ્ય છે કે નહીં, શેરની ઓફર કિંમત કંપનીના નાણાકીય પ્રદર્શનની સરખામણીમાં કેવી છે, ભવિષ્યના વિકાસની શક્યતાઓ શું છે અને બજારમાં કયા જોખમો છે તે સમજવું જરૂરી છે.

તે જ રીતે NSEના પોતાના પ્લેટફોર્મ પર શેરના ભવિષ્યના ટ્રેડિંગ અંગેની સંભાવનાને પણ હાલની રોકાણની ખાતરી તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. SEBIની મંજૂરી વિના આ વ્યવસ્થા અમલમાં આવી શકે નહીં.