5-ડે બેંકિંગથી PLI સુધી… આ 3 મોટી માગણીઓ પર ભડક્યા બેંક કર્મચારીઓ

તમારા બેંકના કામ અટકી શકે છે! UFBUએ જાહેર કર્યો હડતાળનો આખો પ્લાન

દેશના બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં એકવાર ફરીથી સરકાર અને કર્મચારી યુનિયનો વચ્ચે સામસામે આવી જવાની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. અગાઉ થયેલા કરારો અને દ્વિપક્ષીય સમજૂતીઓનું યોગ્ય રીતે પાલન ન થવા તેમજ લાંબા સમયથી અટકેલી માગણીઓને લઈને યુનાઇટેડ ફોરમ ઓફ બેંક યુનિયન્સ (UFBU) એ સમગ્ર દેશમાં તબક્કાવાર આંદોલન અને હડતાળની જાહેરાત કરી દીધી છે. બેંક કર્મચારીઓના નવ મુખ્ય યુનિયનોના સંયુક્ત મંચ એવા UFBU એ સોમવારે એક પ્રેસ સ્ટેટમેન્ટ જાહેર કરીને સરકાર અને ઇન્ડિયન બેંક્સ એસોસિએશન (IBA) વિરુદ્ધ મોરચો માંડ્યો છે.

UFBU દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા વિરોધ કાર્યક્રમ મુજબ:

• 11 સપ્ટેમ્બર: દેશભરની બેંકોમાં એક દિવસીય અખિલ ભારતીય હડતાળ પાડવામાં આવશે.

• 28 થી 30 સપ્ટેમ્બર: જો આ સમયગાળા દરમિયાન સરકાર તરફથી યોગ્ય ઉકેલ નહીં આવે, તો સતત ત્રણ દિવસીય હડતાળ યોજાશે.

• 26 ઓક્ટોબરથી: તેમ છતાં પણ જો માગણીઓ સંતોષવામાં નહીં આવે તો દેશભરમાં તમામ બેંકોમાં અનિશ્ચિત મુદતની હડતાળ (Indefinite Strike) શરૂ કરવામાં આવશે.

બેંક યુનિયનોના આ આક્રમક વલણને કારણે આગામી તહેવારોની મોસમમાં સામાન્ય જનતા અને વેપારીઓને બેંકિંગ સેવાઓમાં મોટા વિક્ષેપનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

લાંબા સમયથી અટકેલો 5-ડે બેંકિંગ (અઠવાડિયામાં 5 દિવસ કામ) નો પ્રસ્તાવ

આ આંદોલનનું સૌથી મોટું અને મહત્વનું કારણ બેંકોમાં અઠવાડિયામાં 5 દિવસ કામ કરવાની પ્રથા (5-Day Banking) શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ અટવાયેલો હોવાનું છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, 8 માર્ચ 2024 ના રોજ ઇન્ડિયન બેંક્સ એસોસિએશન (IBA) અને બેંક યુનિયનો વચ્ચે 12મો દ્વિપક્ષીય પગાર કરાર (12th Bipartite Settlement) અને અધિકારીઓ માટે 9મો સંયુક્ત નોટ (9th Joint Note) હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કરાર નવેમ્બર 2022 થી પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં કર્મચારીઓના પગાર અને ભથ્થામાં 17% નો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ વધારાથી જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો પર વાર્ષિક ₹12,449 કરોડનો બોજ પડ્યો હતો અને તેનાથી આશરે 8 લાખ બેંક કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓને ફાયદો થયો હતો.

આ પગાર કરારની સાથે જ IBA અને યુનિયનો વચ્ચે 7 ડિસેમ્બર 2023 ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી થઈ હતી, જેમાં બેંકિંગ ક્ષેત્ર માટે તમામ શનિવારે જાહેર રજા જાહેર કરવાની ભલામણ સરકારને કરવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. 8 માર્ચ 2024 ના સમજૂતીપત્રમાં પણ આ વાત નોંધવામાં આવી હતી કે IBA એ આ ભલામણ કેન્દ્ર સરકારને મોકલી આપી છે અને સરકારની મંજૂરી મળતાં જ નવા કામકાજના કલાકો લાગુ કરવામાં આવશે.

 પ્રસ્તાવિત 5-ડે બેંકિંગ વ્યવસ્થા શું છે?

પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા હેઠળ, બેંકો તમામ શનિવાર અને રવિવારે બંધ રહેશે. જોકે, બેંક કર્મચારીઓના કુલ કામકાજના કલાકો જાળવી રાખવા માટે સોમવારથી શુક્રવાર દરમિયાન દરરોજના કામકાજના સમયમાં આશરે 40 મિનિટનો વધારો કરવામાં આવશે. હાલમાં બેંકોમાં માત્ર બીજા અને ચોથા શનિવારે જ રજા હોય છે. આ પ્રસ્તાવ હજુ પણ સરકાર અને નિયામક મંજૂરીઓની રાહ જોઈ રહ્યો છે.

પર્ફોર્મન્સ-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) નો નવો વિવાદ અને કાનૂની લડાઈ

હડતાળનું બીજું મોટું કારણ પરફોર્મન્સ-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમમાં સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલો ફેરફાર છે.

• જૂનું માળખું (2020 કરાર): 11મા દ્વિપક્ષીય કરાર હેઠળ નક્કી થયેલા માળખા મુજબ, PLI નો લાભ બેંકના સમગ્ર દેખાવ (Overall Bank Performance) સાથે જોડેલો હતો અને તે સ્કેલ VII સુધીના તમામ કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓને સમાન રીતે (મહત્તમ 15 દિવસનો મૂળ પગાર + મોંઘવારી ભથ્થું) મળતો હતો. UFBU નું કહેવું છે કે આ કરાર દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોનો ભાગ હતો.

• નવું DFS માળખું (નવેમ્બર 2024): નાણા મંત્રાલયના નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ (DFS) એ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના હોલ-ટાઇમ ડિરેક્ટરો અને સ્કેલ IV થી સ્કેલ VIII ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ માટે સુધારેલું PLI માળખું રજૂ કર્યું. આ નવા માળખામાં બેંકના એકંદર દેખાવની સાથે વ્યક્તિગત કામગીરી (Individual Performance) ને જોડવામાં આવી છે.

યુનિયનોનો વિરોધ અને કાનૂની કાર્યવાહી

ઓલ ઇન્ડિયા બેંક એમ્પ્લોઇઝ એસોસિએશન (AIBEA) અને UFBU એ આ નવા PLI માળખાનો તીવ્ર વિરોધ કર્યો છે. યુનિયનોનો આક્ષેપ છે કે આ ફેરફાર દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો વગર એકતરફી રીતે લાદવામાં આવ્યો છે, જે વર્ષો જૂની દ્વિપક્ષીય કરારની પરંપરાનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ ફેરફારથી બેંકના નીચલા અને મધ્યમ સ્તરના કર્મચારીઓ સાથે ભેદભાવ થાય છે અને માત્ર વરિષ્ઠ અધિકારીઓને જ મોટો લાભ મળે છે.

બીજી તરફ, સરકારનું કહેવું છે કે આ સુધારાનો હેતુ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો, વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ઉત્પાદકતા પ્રોત્સાહિત કરવાનો અને બેંકિંગ ક્ષેત્રને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે.

હાલમાં આ વિવાદ મુખ્ય શ્રમ કમિશનર (Chief Labour Commissioner) સમક્ષ સુલેહ પંચ (Conciliation Proceedings) હેઠળ વિચારણા હેઠળ છે. યુનિયનોએ માગ કરી છે કે સુલેહની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યાં સુધી બેંકોએ યથાવત સ્થિતિ (Status Quo) જાળવી રાખવી જોઈએ. આ ઉપરાંત યુનિયનોએ DFS ના આ માળખાને દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં પણ પડકાર્યું છે.

આગામી દિશા અને ઉકેલની આશા

ઓગસ્ટ 2026 માં IBA અને UFBU વચ્ચે આ વિવાદ અંગે ફરી એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી, જેમાં યુનિયનોએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેઓ હાલના માળખામાં જરૂરી સુધારા કરવા અને સૌહાર્દપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા માટે ચર્ચા કરવા તૈયાર છે, પરંતુ દ્વિપક્ષીય કરારની ભાવના જાળવવી અનિવાર્ય છે.

આ ઉપરાંત યુનિયનોએ પેન્શન અપડેશન અને અન્ય સેવા સંબંધિત અટકેલા મુદ્દાઓનો પણ વહેલી તકે ઉકેલ લાવવા ભાર મૂક્યો છે. જો સરકાર અને IBA સમયસર આ માગણીઓ પર યોગ્ય નિર્ણય નહીં લે, તો આગામી સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિનામાં દેશની બેંકિંગ સેવાઓ ખોરવાઈ જવાની પૂરતી શક્યતા છે.