ગુજરાત સહિત કયા રાજ્યોમાં લાગુ પડે છે પ્રોફેશનલ ટેક્સ?
આજે ૧૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ ભારતની જટિલ કરવેરા પ્રણાલીમાં અનેક બદલાવ આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતા આવકવેરા (Income Tax) વિશે સૌ કોઈ જાણે છે, પરંતુ રાજ્ય સરકારો દ્વારા લેવામાં આવતો ‘પ્રોફેશનલ ટેક્સ’ ઘણીવાર ચર્ચામાં રહેતો નથી. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૭૬ હેઠળ રાજ્ય સરકારોને વેપાર, રોજગાર અને વ્યવસાય પર કર વસૂલવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.
પ્રોફેશનલ ટેક્સ ખરેખર શું છે?
પ્રોફેશનલ ટેક્સ એ કોઈ ચોક્કસ વ્યવસાય (જેમ કે ડોક્ટર કે વકીલ) માટે જ નથી, પરંતુ તે રોજગારમાંથી આવક મેળવનાર દરેક વ્યક્તિ પર લાદવામાં આવતો પ્રત્યક્ષ કર છે. જો તમે પગારદાર કર્મચારી છો, તો તમારા એમ્પ્લોયર (માલિક) આ રકમ કાપીને રાજ્ય સરકારમાં જમા કરાવે છે. જો તમે સ્વ-રોજગાર ધરાવો છો (ફ્રીલાન્સર, બિઝનેસમેન), તો તમારે જાતે આ કરની ચૂકવણી કરવાની રહે છે.
મહત્વની મર્યાદા: ₹૨,૫૦૦નો નિયમ
ભારતીય બંધારણ મુજબ, કોઈ પણ રાજ્ય સરકાર એક વર્ષમાં વ્યક્તિ દીઠ ₹૨,૫૦૦ થી વધુ પ્રોફેશનલ ટેક્સ વસૂલી શકતી નથી. આ એક નિશ્ચિત મર્યાદા છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં આ રકમ મહિના મુજબ વિભાજિત કરવામાં આવે છે (દા.ત. દર મહિને ₹૨૦૦ અને ફેબ્રુઆરીમાં ₹૩૦૦).
આવકવેરામાં કેવી રીતે મળે છે ફાયદો?
ઘણા કરદાતાઓ એ વાતથી અજાણ છે કે પ્રોફેશનલ ટેક્સ એ આવકવેરા કાયદાની કલમ ૧૬(iii) હેઠળ ‘ડિડક્શન’ (કપાત) તરીકે માન્ય છે. એટલે કે, તમે વર્ષ દરમિયાન જે પ્રોફેશનલ ટેક્સ ચૂકવ્યો છે, તે તમારી કુલ કરપાત્ર આવકમાંથી બાદ કરી શકાય છે, જેનાથી તમારો આવકવેરો થોડા અંશે ઘટે છે.
કયા રાજ્યો આ કર વસૂલે છે?
ભારતમાં બધા રાજ્યો આ ટેક્સ લાદતા નથી. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ અને મધ્યપ્રદેશ જેવા આશરે ૨૧ રાજ્યોમાં તે અમલમાં છે. બીજી તરફ દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં અત્યારે પ્રોફેશનલ ટેક્સ વસૂલવામાં આવતો નથી. દરેક રાજ્યના સ્લેબ અલગ-અલગ હોય છે, જે મોટે ભાગે વ્યક્તિની માસિક આવક પર આધારિત હોય છે.
કોને મુક્તિ મળે છે?
દરેક રાજ્યમાં લઘુત્તમ આવક મર્યાદા નક્કી કરેલી હોય છે. જો તમારી આવક તે મર્યાદાથી ઓછી હોય, તો તમારે આ ટેક્સ ચૂકવવો પડતો નથી. આ ઉપરાંત, વરિષ્ઠ નાગરિકો (કેટલાક રાજ્યોમાં), દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને સશસ્ત્ર દળોના સભ્યોને ઘણીવાર આ કરમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે છે.
પ્રોફેશનલ ટેક્સ વિરુદ્ધ આવકવેરો: મુખ્ય તફાવત
| ફીચર | પ્રોફેશનલ ટેક્સ | આવકવેરો (Income Tax) |
| કોણ વસૂલે છે? | રાજ્ય સરકાર | કેન્દ્ર સરકાર |
| મર્યાદા | વાર્ષિક વધુમાં વધુ ₹૨,૫૦૦ | કોઈ ઉપલી મર્યાદા નથી |
| ક્યાં લાગુ પડે છે? | માત્ર અમુક પસંદગીના રાજ્યોમાં | સમગ્ર ભારતમાં એક સમાન |
| ઉદ્દેશ્ય | રાજ્યના વિકાસ અને વહીવટ માટે | દેશના સંરક્ષણ અને માળખાગત વિકાસ માટે |
શું તમારા CTC માં આનો સમાવેશ થાય છે?
સામાન્ય રીતે, પ્રોફેશનલ ટેક્સ તમારા ‘Cost to Company’ (CTC) નો ભાગ નથી હોતો, પરંતુ તે એક વૈધાનિક કપાત (Statutory Deduction) છે. તે તમારા ગ્રોસ સેલરીમાંથી કપાય છે, પરિણામે તમારા બેંક ખાતામાં આવતી રકમ (Net Salary) થોડી ઓછી થાય છે.
૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ નાણાકીય આયોજન કરતી વખતે, પ્રોફેશનલ ટેક્સને સમજવો એ તમારી જવાબદારી છે. ભલે રકમ નાની હોય, પણ તે રાજ્યના વિકાસમાં તમારું યોગદાન છે. તમારી સેલરી સ્લિપ તપાસો અને સુનિશ્ચિત કરો કે નિયમ મુજબ જ કપાત થઈ રહી છે.
