અપરા એકાદશીના દિવસે આ વિધિથી કરો પૂજા, પિતૃઓને પણ મળશે મોક્ષ
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સનાતન ધર્મમાં એકાદશીનું વ્રત આત્મશુદ્ધિ અને પ્રભુ ભક્તિનું સૌથી મોટું માધ્યમ માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રોમાં વર્ષની તમામ 24 એકાદશીઓનું પોતાનું અલગ મહત્વ છે, પરંતુ જેઠ માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી ‘અપરા એકાદશી’ને વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત છે. તેના નામ ‘અપરા’ પરથી જ સ્પષ્ટ થાય છે તેમ—અપાર પુણ્ય આપનારી એકાદશી.
માન્યતા છે કે આ દિવસે વ્રત રાખવા અને કથા સાંભળવાથી વ્યક્તિને સહસ્ત્ર (હજાર) ગોદાન સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. વર્ષ 2026 માં અપરા એકાદશીનું પાવન વ્રત 13 મે, બુધવારના રોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક મનાવવામાં આવશે. ચાલો, આ લેખમાં વિગતવાર જાણીએ કે આ વ્રત શા માટે આટલું ફળદાયી છે અને તેની સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા શું છે.
અપરા એકાદશીનું આધ્યાત્મિક મહત્વ
પદ્મ પુરાણમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે સ્વયં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને આ એકાદશીનો મહિમા જણાવ્યો છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે જે મનુષ્ય જાણતા-અજાણતા કરેલા ભારે પાપોના બોજ હેઠળ દબાયેલો છે, તેના માટે અપરા એકાદશી જીવનદાયિની ઔષધિ સમાન છે.
આ વ્રત ન માત્ર વર્તમાન જીવનના કષ્ટોને દૂર કરે છે, પરંતુ કઠિનમાં કઠિન પાપો જેવા કે—બ્રહ્મ હત્યા, ગોત્ર હત્યા, જૂઠી જુબાની આપવી કે વ્યાપારમાં કોઈની સાથે છેતરપિંડી કરવી—આ તમામ ખરાબ કર્મોમાંથી પણ મુક્તિ અપાવે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ એકાદશી પશ્ચાતાપ કરવાની અને એક નવા ધાર્મિક જીવનની શરૂઆત કરવાની સુવર્ણ તક છે.
તુલનાત્મક પુણ્ય ફળ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેનો મહિમા સમજાવતા કેટલાક એવા ઉદાહરણો આપ્યા છે, જે આપણને તેની શક્તિનો અહેસાસ કરાવે છે:
-
જે પુણ્ય માઘ માસમાં પ્રયાગરાજના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી મળે છે,
-
જે ફળ કાશીમાં શિવરાત્રિનું કઠિન વ્રત કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે,
-
જે પુણ્ય ગયામાં પિતૃઓનું પિંડદાન કરવાથી કે કુરુક્ષેત્રમાં સૂર્યગ્રહણ સમયે દાન કરવાથી મળે છે,
-
તે તમામ ફળ માત્ર એક અપરા એકાદશીનું શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત રાખવાથી મળી જાય છે.
આ ઉપરાંત, તેને હજાર ગાયોના દાન (સહસ્ત્ર ગોદાન) સમાન પુણ્યકારી માનવામાં આવે છે, જે કોઈપણ ગૃહસ્થ માટે મોક્ષના દ્વાર ખોલી શકે છે.
પૌરાણિક કથા: રાજા મહીધ્વજની મુક્તિનો પ્રસંગ
અપરા એકાદશીની સૌથી પ્રચલિત કથા રાજા મહીધ્વજ સાથે જોડાયેલી છે. પ્રાચીન કાળમાં મહીધ્વજ નામના ખૂબ જ ધર્માત્મા રાજા હતા. તેઓ પોતાની પ્રજાનું સંતાનની જેમ પાલન કરતા હતા. તેમનો નાનો ભાઈ વજ્રધ્વજ તેનાથી બિલકુલ વિપરીત હતો; તે ક્રૂર, અધર્મી અને પોતાના ભાઈ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા રાખનારો હતો.
એક રાત્રે તક જોઈને વજ્રધ્વજે તેના મોટા ભાઈની હત્યા કરી દીધી અને તેમના મૃતદેહને જંગલમાં એક પીપળાના ઝાડ નીચે દાટી દીધો. અકાળ મૃત્યુ અને અધર્મને કારણે રાજા મહીધ્વજની આત્મા પ્રેત બનીને તે જ પીપળા પર રહેવા લાગી. તેઓ ત્યાંથી પસાર થતા વટેમાર્ગુઓને પરેશાન કરવા લાગ્યા.
એક દિવસ ત્યાંથી ધૌમ્ય ઋષિ પસાર થયા. તેમણે પોતાની દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જાણી લીધું કે આ કોઈ સામાન્ય પ્રેત નથી, પરંતુ રાજા મહીધ્વજ છે. ઋષિને તેમના પર દયા આવી. તેમણે રાજાની આત્માને આ કષ્ટદાયી યોનિમાંથી મુક્તિ અપાવવાનો સંકલ્પ કર્યો.
મહર્ષિ ધૌમ્યએ સ્વયં અપરા એકાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને વિધિ-વિધાનથી ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી. વ્રત પૂર્ણ થયા પછી ઋષિએ પોતાનું તમામ પુણ્ય રાજાને દાન કરી દીધું. એકાદશીના પુણ્યના સ્પર્શથી જ રાજા મહીધ્વજ પ્રેત યોનિમાંથી મુક્ત થઈ ગયા. તેઓ દિવ્ય દેહ ધારણ કરી ઋષિને પ્રણામ કરીને વૈકુંઠ લોક તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયા. આ કથા સાબિત કરે છે કે આ વ્રત ન માત્ર જીવિત મનુષ્યોને, પરંતુ પિતૃઓ અને અતૃપ્ત આત્માઓને પણ સદગતિ પ્રદાન કરે છે.
પૂજા વિધિ અને ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
અપરા એકાદશીનો લાભ લેવા માટે પૂજાની વિધિ યોગ્ય હોવી આવશ્યક છે:
-
બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં ઉઠો: એકાદશીના દિવસે સૂર્યોદય પહેલા ઉઠીને સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો.
-
સંકલ્પ: ભગવાન વિષ્ણુ અથવા તેમના વામન અવતાર સમક્ષ હાથમાં જળ લઈને વ્રતનો સંકલ્પ કરો.
-
પૂજા સામગ્રી: ભગવાનને પીળા ફૂલ, અક્ષત, ધૂપ અને દીપ અર્પણ કરો. શ્રીહરિને પીળો રંગ પ્રિય હોવાથી તેમને પીળા ફળ કે પીળી મીઠાઈનો ભોગ લગાવો.
-
તુલસીનું મહત્વ: વિષ્ણુ પૂજામાં તુલસી દલ હોવું અનિવાર્ય છે. યાદ રાખો કે એકાદશીના દિવસે તુલસીના પાન તોડવા જોઈએ નહીં, તેથી એક દિવસ પહેલા જ તેને તોડીને રાખી લો.
-
વ્રત કથા: બપોરે કે સાંજના સમયે અપરા એકાદશીની કથાનો પાઠ કરો અથવા શ્રદ્ધાથી સાંભળો. કથા વગર વ્રત અધૂરું માનવામાં આવે છે.
-
પારણા: બીજા દિવસે એટલે કે દ્વાદશીના શુભ મુહૂર્તમાં જ વ્રત ખોલો અને બ્રાહ્મણો કે જરૂરિયાતમંદોને દાન-દક્ષિણા આપો.
આ દિવસે શું કરવું અને શું ન કરવું?
-
શું કરવું: દિવસભર ‘ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય’ મંત્રનો જાપ કરો. મનને શાંત રાખો અને બીજાની મદદ કરો. રાત્રે જાગરણ કરવું અને ભજન-કીર્તન કરવું વિશેષ ફળદાયી છે.
-
શું ન કરવું: આ દિવસે ચોખાનું સેવન વર્જિત છે. કોઈની નિંદા કે બુરાઈ ન કરો. ક્રોધ અને જૂઠથી દૂર રહો. તામસિક ભોજન (ડુંગળી, લસણ) નો ત્યાગ કરો.
અપરા એકાદશી માત્ર એક ધાર્મિક અનુષ્ઠાન નથી, પરંતુ તે પોતાના અંતરમનને સાફ કરવાની એક પ્રક્રિયા છે. વ્યસ્ત જીવનમાં આપણે જાણતા-અજાણતા ઘણી એવી ભૂલો કરી બેસીએ છીએ જે આપણા માનસિક અને આધ્યાત્મિક પતનનું કારણ બને છે. આ એકાદશી આપણને તે ભૂલો સુધારવાનો અને ઈશ્વરના શરણમાં જવાનો માર્ગ બતાવે છે.
જો તમે પણ સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની કામના રાખતા હોવ, તો આજના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના શરણમાં જાઓ. તેમની ભક્તિ ન માત્ર તમારા દુઃખોનો અંત કરશે, પરંતુ તમને તે ‘અપાર’ આનંદ તરફ લઈ જશે જેની દરેક મનુષ્યને શોધ હોય છે.
