ગરુડ પુરાણ અનુસાર આ ૩ બાબતો જ છે માણસનું અસલી બંધન

ગરુડ પુરાણનું જીવન દર્શન: મૃત્યુ પછી નહીં, પણ જીવતેજીવ કેવી રીતે મેળવી શકાય અસલી મોક્ષ?

ભારતીય સનાતન પરંપરામાં ૧૮ પુરાણોમાં ‘ગરુડ પુરાણ’ (Garuda Purana) નું એક વિશિષ્ટ સ્થાન છે. સામાન્ય રીતે લોકો આ પુરાણને માત્ર મૃત્યુ અને તેના પછીની સ્થિતિ સાથે જોડે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ પુરાણ માણસને જીવતેજીવ શ્રેષ્ઠ જીવન જીવવાની અને આધ્યાત્મિક આઝાદી એટલે કે ‘મોક્ષ’ તરફ આગળ વધવાની અદભુત કળા શીખવે છે.

મોક્ષ કેવી રીતે મળે? આ એક એવો સનાતન સવાલ છે, જેનો જવાબ સદીઓથી મનુષ્ય શોધી રહ્યો છે. સંસારના દરેક વ્યક્તિની અંદર એક એવી ઈચ્છા છુપાયેલી હોય છે કે મૃત્યુ પછી તેને પરમ શાંતિ અને મુક્તિ મળે. તે ફરીવાર અન્ય કોઈ યોનિમાં જન્મ લઈને સંસારના દુખો ભોગવવા નથી માંગતો. પરંતુ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે મોક્ષ વાસ્તવમાં શું છે? શું મૃત્યુ પછી કોઈ એવા રહસ્યમય લોકમાં ચાલ્યા જવું, જ્યાંથી ક્યારેય પાછા આવવાનું ન હોય તેને જ મોક્ષ કહેવાય? શું કોઈ વ્યક્તિ જીવતેજીવ આ પૃથ્વી પર રહીને મોક્ષની અનુભૂતિ કરી શકે ખરો?

ગરુડ પુરાણમાં ભગવાન વિષ્ણુએ આ તમામ જિજ્ઞાસાઓનું ખૂબ જ તાર્કિક અને સચોટ સમાધાન આપ્યું છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર, મોક્ષ એ મૃત્યુ પછી મળનારી કોઈ ભૌગોલિક જગ્યા નથી, પરંતુ તે જીવતેજીવ મેળવી શકાતી મનની એક સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે.

આપણી અદ્રશ્ય કેદ: જ્યારે સફળતા જ બંધન બની જાય

આજના આધુનિક યુગમાં સૌથી ખતરનાક બાબત એ છે કે આપણને આપણી આસપાસ રહેલી અદ્રશ્ય કેદ (બંધન) નો અહેસાસ જ નથી હોતો. આપણે મોટી નોકરી, મોંઘી ગાડી, મોટું ઘર અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને જ ‘સફળતા’ નું નામ આપી દીધું છે. પરંતુ વિચારવા જેવી વાત એ છે કે, આ બધી જ ભૌતિક ઉપલબ્ધિઓ મેળવી લીધા પછી પણ માણસ અંદરથી એક વિચિત્ર ખાલીપો (Emptiness) કેમ અનુભવે છે?

આપણે આખો દિવસ કોઈને કોઈ આભાસી લક્ષ્યો પાછળ ભાગતા રહીએ છીએ, છતાં સાંજ પડતાં જ મન વ્યાકુળ થઈ જાય છે. ગરુડ પુરાણ આ સત્ય સમજાવતા કહે છે કે, બંધન ક્યારેય બહારની દુનિયામાં કે વસ્તુઓમાં હોતું નથી, તે આપણા પોતાના મનની અંદર રહેલું હોય છે. તમારી પાસે અઢળક પૈસા, નામ અને તમામ સુવિધાઓ હોઈ શકે છે, પરંતુ આંતરિક સુકૂન અને શાંતિ ત્યારે જ મળશે જ્યારે તમારું મન વિચારોના કોલાહલથી મુક્ત હશે.

મનનું અસલી બંધન

ગરુડ પુરાણ મુજબ મોક્ષનો માર્ગ ભૂતકાળનો પસ્તાવો અને યાદો ભૂતકાળના બોજમાંથી મુક્તિ ભવિષ્યની સતત ચિંતા અને ભય ભવિષ્યના ડરનો ત્યાગ અને વર્તમાનનો સ્વીકાર લોકોના અભિપ્રાયની ગુલામી આંતરિક વિચારોની સ્થિરતા અને સંતોષ

વર્તમાનમાં ન જીવી શકવું એ જ ખરું બંધન

આજે માણસ કાં તો વીતેલા સમયની ભૂલો અને યાદોને પકડીને બેસી રહે છે અથવા તો ભવિષ્યમાં શું થશે તેની ચિંતામાં રાત-દિવસ એક કરે છે. આ બે પરિસ્થિતિઓની વચ્ચે તે પોતાની અસલી જિંદગી, એટલે કે ‘વર્તમાન ક્ષણ’ (Present Moment) માં જીવવાનું સાવ ભૂલી જ ગયો છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર, આ સમયના ચક્રમાં મનનું અટવાઈ જવું એ જ જીવનું સૌથી મોટું બંધન છે. જે ક્ષણે મન વર્તમાનમાં સ્થિર થઈ જાય છે, તે જ ક્ષણે મોક્ષની શરૂઆત થાય છે.

જીવનની સરખામણી સ્માર્ટફોન સાથે: નકામી એપ્સ ડિલીટ કરો

આજના સંદર્ભમાં મોક્ષને સમજવો હોય તો આપણી જિંદગીને એક સ્માર્ટફોન તરીકે જુઓ. જો એક મોબાઈલમાં એકસાથે ઘણી બધી ભારે એપ્લિકેશન્સ બેકગ્રાઉન્ડમાં ચાલતી રહે, તો ફોન ધીમો (Slow) થઈ જાય છે અને હેંગ થવા લાગે છે. બરાબર આ જ રીતે, આપણા મગજ રૂપી પ્રોસેસરમાં પણ ચોવીસ કલાક અનેક નકામી ‘બેકાર એપ્સ’ ચાલતી રહે છે. જેમ કે— “લોકો મારા વિશે શું વિચારશે?”, “મારે બીજા કરતાં વધુ કમાવવું છે”, “મારે કોઈપણ ભોગે હારવું નથી”.

આ બધી નકામી માનસિક પ્રક્રિયાઓ આપણી આંતરિક ઉર્જા અને મનની શાંતિને ધીમે-ધીમે ખતમ કરી નાખે છે. આ બધી બિનજરૂરી ચિંતાઓ અને વિચારોના વાયરસને મનમાંથી ડિલીટ કરવા, એ જ મોક્ષ તરફનું પહેલું કદમ છે.

ગરુડ પુરાણ અનુસાર મોક્ષનો અસલી અર્થ

પુરાણના ઊંડા વિશ્લેષણ મુજબ, મોક્ષ કશુંક નવું મેળવવામાં નથી, પરંતુ જે નકામું છે તેને છોડી દેવાની આઝાદીમાં છે:

• ડર છોડવો: મૃત્યુનો ભય, નુકસાનનો ભય અને એકલા પડી જવાનો ભય છોડવો.

• લાલચ છોડવી: વધારે પડતી અપેક્ષાઓ અને ક્યારેય ન સંતોષાતી ભૌતિક ઈચ્છાઓનો ત્યાગ.

• બીજાના અભિપ્રાયની ચિંતા છોડવી: દુનિયા આપણને કેવી નજરે જુઓ છે તેના બંધનમાંથી મુક્ત થવું.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ નકામી અપેક્ષાઓને ખંખેરી નાખે છે, ત્યારે તે અંદરથી પક્ષીની જેમ હળવાફૂલ અનુભવે છે.

આજના ટેકનોલોજીના યુગમાં મોક્ષની પ્રાસંગિકતા

ઇતિહાસમાં એવા અસંખ્ય ઉદાહરણો છે જ્યાં રાજા-મહારાજાઓ પાસે બધું જ હોવા છતાં તેઓ અંદરથી પરમ અશાંત હતા, જ્યારે કેટલાક સંતો અને સાધારણ વ્યક્તિઓ ભૌતિક સાધનો વિના પણ અત્યંત મુક્ત અને આનંદિત જીવન જીવતા હતા. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મોક્ષનો સંબંધ તમારી બાહ્ય આર્થિક કે સામાજિક સ્થિતિ સાથે નથી, પરંતુ તમારા આંતરિક વિચારો સાથે છે.

આજના સોશિયલ મીડિયા અને સ્માર્ટફોનના યુગમાં આ જ્ઞાન વધુ જરૂરી બન્યું છે. આપણું ધ્યાન દરેક સેકન્ડે વહેંચાયેલું રહે છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને ફોનની અવિરત નોટિફિકેશન્સ સતત આપણા મનને બહાર ભટકાવતી રહે છે. આપણને ભ્રમ છે કે આપણે આપણી મરજીથી જીવી રહ્યા છીએ, પરંતુ હકીકતમાં આપણે આપણી ડિજિટલ આદતોના અજાણતા ગુલામ બની ચૂક્યા છીએ.

અસલી આઝાદી શું છે?

ગરુડ પુરાણના દિવ્ય સંદેશ મુજબ, અસલી આઝાદી ત્યારે જ મળે છે જ્યારે તમારી ખુશી કોઈ બહારની ચીજવસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓ પર નિર્ભર નથી રહેતી. તમારી ખુશી ન તો બેંક બેલેન્સ પર ટકેલી હોય, ન લોકોની ખોટી પ્રશંસા પર.

મોક્ષ એ કોઈ બહુ દૂરની કોયડા જેવી વસ્તુ નથી અને ન તો તેના માટે મૃત્યુની રાહ જોવાની જરૂર છે. મોક્ષની શરૂઆત એ જ સેકન્ડે થઈ જાય છે, જ્યારે મનુષ્ય પરમ સત્યનો સ્વીકાર કરી પોતાની અંધાધૂંધ ઈચ્છાઓ અને કાલ્પનિક ભયથી ઉપર ઉઠી જાય છે. જીવનની આ આંધળી દોડને જીતવાની કોઈ જરૂર નથી. બસ, આ દોડમાંથી શાંતિપૂર્વક બહાર નીકળી જવું એ જ સાચો મોક્ષ છે.

 ગરુડ પુરાણનો આ દ્રષ્ટિકોણ ખરેખર અદભુત છે. તે આપણને સમજાવે છે કે આધ્યાત્મિકતા એટલે સંસાર છોડીને ભાગી જવું નથી, પરંતુ સંસારમાં રહીને પણ મનથી અલિપ્ત રહેવું તે છે. સવારના સમયે આવા સકારાત્મક અને ગહન વિચારોનું વાંચન આખા દિવસ દરમિયાન આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્યને સંતુલિત રાખવામાં મદદ કરે છે.