તમારી પાસે જે છે તેમાં સુખી રહેતા શીખો, કારણ કે ‘અતૃપ્ત ઈચ્છાઓ’ જ દુઃખનું કારણ છે

શા માટે નથી મળતી શાંતિ? ભગવદ ગીતાએ આપ્યો સચોટ જવાબ

આધુનિક યુગમાં મનુષ્યની સૌથી મોટી કરુણતા એ છે કે તેની પાસે સુખના સાધનો તો વધી રહ્યા છે, પરંતુ સાચું સુખ ગાયબ થઈ રહ્યું છે. આપણે એક એવી આંધળી દોડનો હિસ્સો બની ગયા છીએ જ્યાં ‘મેળવવાની ઈચ્છા’ ક્યારેય પૂરી થતી જ નથી. આ વિષય પર શ્રીમદ ભગવદ ગીતા આપણને જીવનનું એવું શાશ્વત દર્શન આપે છે, જે હજારો વર્ષો પહેલા જેટલું પ્રાસંગિક હતું, આજે તેનાથી ક્યાંય વધુ જરૂરી છે. ગીતાનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે: અત્યંત કામનાઓ જ મનુષ્યના વિનાશ અને કષ્ટોનું મૂળ કારણ છે.

ચાલો, ગીતાના એ દિવ્ય ઉપદેશોની ઊંડાણમાં ઉતરીએ જે આપણને ઈચ્છાઓનું સંચાલન અને સંતોષની શક્તિ શીખવે છે.

1. કામનાઓની અગ્નિ: જેટલી વધારશો, તેટલી વધુ ભભકશે

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુન દ્વારા સમગ્ર માનવતાને સમજાવે છે કે કામનાઓ (Desires) અગ્નિ સમાન છે. જે રીતે અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી તે શાંત થતી નથી પરંતુ વધુ ભભકી ઉઠે છે, તેવી જ રીતે ઇન્દ્રિયોના ભોગો પૂરા કરવાથી ઈચ્છાઓ ક્યારેય શાંત થતી નથી.

ગીતા મુજબ, જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની મર્યાદાઓને ઓળખવાનું ભૂલી જાય છે અને દરેક ભૌતિક વસ્તુને પોતાની બનાવવાની ઈચ્છા રાખે છે, ત્યારે તે અજાણતા જ અશાંતિ અને અવસાદ (Depression) ને આમંત્રણ આપે છે. અત્યંત લાલસા વ્યક્તિની બુદ્ધિ હરી લે છે, જેનાથી તે સાચા અને ખોટાનો તફાવત ભૂલી જાય છે.

2. ધન અને આસક્તિ: આધ્યાત્મિક માર્ગનો સૌથી મોટો અવરોધ

ગીતાનો એક મુખ્ય ઉપદેશ એ છે કે જે વ્યક્તિ માત્ર ધન અને ભૌતિક કામનાઓને જ પોતાનું સર્વસ્વ માની લે છે, તેના માટે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિના દ્વાર બંધ થઈ જાય છે.

“જેઓ ધન પર ભરોસો રાખે છે અને કામનાઓની ઉપાસના કરે છે, તેમના માટે શાંતિ અને ઈશ્વરનું સાન્નિધ્ય મેળવવું તેટલું જ મુશ્કેલ છે, જેટલું ઊંટનું સોયના નાકામાંથી પસાર થવું.”

આનો અર્થ એ નથી કે ધન કમાવવું ખરાબ છે. ગીતા આપણને ‘અનાસક્તિ’ શીખવે છે. ધનનું અર્જન કરવું એ કર્તવ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ ધનનો ગુલામ બની જવું એ પતનનો માર્ગ છે. જ્યારે મન માત્ર સંગ્રહ કરવામાં લાગેલું રહે છે, ત્યારે તે ઈશ્વર અને સ્વ-બોધ (Self-realization) થી દૂર થઈ જાય છે.

3. પ્રારબ્ધ અને સંતોષ: જે આપણું છે, તે આપણને મળશે જ

અવારનવાર આપણે બીજાની સફળતા કે વસ્તુઓ જોઈને ઈર્ષ્યા અને લોભમાં પડી જઈએ છીએ. ગીતા આપણને એક અત્યંત આશ્વાસન આપતું સત્ય જણાવે છે: “જે વસ્તુ વાસ્તવમાં તારી છે, તે સમય આવ્યે તને ચોક્કસ મળશે. તેને તારી પાસેથી કોઈ છીનવી શકતું નથી.”

આ સિદ્ધાંત આપણને બિનજરૂરી સ્પર્ધા અને માનસિક તણાવથી મુક્ત કરે છે. જ્યારે આપણને એવો વિશ્વાસ થઈ જાય છે કે આપણા કર્મો મુજબ જે આપણા માટે યોગ્ય છે તે આપણને પ્રાપ્ત થશે, ત્યારે આપણે લોભમાં આવીને ખોટા કાર્યો કરવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ. સંતોષનો અર્થ હાથ પર હાથ ધરીને બેસી રહેવું નથી, પરંતુ પોતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ ‘કર્મ’ કરવું અને પરિણામ ઈશ્વર પર છોડી દેવું એ છે.

4. ઈચ્છાઓનો ત્યાગ જ મોક્ષનો માર્ગ છે

ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ના લક્ષણોનું વર્ણન કરતા કૃષ્ણ કહે છે કે જે વ્યક્તિ મનમાં આવતી તમામ કામનાઓનો ત્યાગ કરી દે છે અને પોતાનામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, તે જ સાચો જ્ઞાની છે.

• પાપનું મૂળ: ભોગ અને સંગ્રહની અત્યંત ઈચ્છા જ પાપને જન્મ આપે છે. જ્યારે કોઈ ઈચ્છા પૂરી થતી નથી, ત્યારે ક્રોધ પેદા થાય છે. ક્રોધથી સંમોહ (Confusion) પેદા થાય છે અને સંમોહથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે.

• સાચી સ્વતંત્રતા: આપણે સમજીએ છીએ કે ઈચ્છાઓ પૂરી કરવી એ સ્વતંત્રતા છે, જ્યારે વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈચ્છાઓથી મુક્ત થવું એ જ સાચી સ્વતંત્રતા (મોક્ષ) છે.

5. નિષ્કામ કર્મ: શાંતિનું અંતિમ સૂત્ર

ગીતાનો સાર છે— ‘કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન’. જ્યારે આપણે ફળની ચિંતા કર્યા વગર કર્મ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે ‘ઈચ્છાઓના બોજ’માંથી મુક્ત થઈ જઈએ છીએ. એક ખેલાડી જે માત્ર જીતવાની ચિંતામાં રહે છે, તે રમતનો આનંદ માણી શકતો નથી અને તણાવમાં રહે છે. પરંતુ જે ખેલાડી માત્ર પોતાની રમત (કર્મ) પર ધ્યાન આપે છે, તે માત્ર શાંતિ જ નથી મેળવતો પરંતુ અવારનવાર વિજયી પણ તે જ થાય છે.

જીવનમાં આપણે જેટલું ઓછું આપણી ખુશીઓને બાહ્ય પરિણામો અને ઈચ્છાઓ સાથે બાંધીશું, તેટલા જ વધુ આપણે અંદરથી સ્થિર અને પ્રસન્ન રહીશું.

6. વ્યવહારિક જીવનમાં ગીતાના ઉપદેશો કેવી રીતે અપનાવવા?

માત્ર વાંચી લેવાથી જીવન બદલાતું નથી, તેને આચરણમાં ઉતારવું પડે છે. ગીતાના આ ઉપદેશોને આધુનિક જીવનમાં લાગુ કરવાની કેટલીક રીતો:

1. જરૂરિયાત અને ઈચ્છા વચ્ચે તફાવત કરો: કંઈપણ ખરીદતા પહેલા પોતાની જાતને પૂછો, “શું મારે ખરેખર આની જરૂર છે કે આ માત્ર એક ક્ષણિક ઈચ્છા છે?”

2. કૃતજ્ઞતા (Gratitude) નો અભ્યાસ: જે નથી તેનો શોક કરવાને બદલે, જે છે તેના માટે ઈશ્વરનો આભાર માનો.

3. વર્તમાનમાં જીવો: ભવિષ્યની ઈચ્છાઓ અવારનવાર વર્તમાનનું સુખ છીનવી લે છે. પોતાના વર્તમાન કર્તવ્યને પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવો.

નિષ્કર્ષ: સંતોષ જ પરમ સુખ છે

ભગવદ ગીતા આપણને પલાયનવાદ નથી શીખવતી, પરંતુ જીવનને સાચા દૃષ્ટિકોણથી જીવતા શીખવે છે. હજારો કષ્ટોનું મૂળ કારણ એ ‘હજારો ઈચ્છાઓ’ છે જેને આપણે પાળીને બેઠા છીએ. જે દિવસે આપણે એ સમજી લઈશું કે શાંતિ બહારની વસ્તુઓમાં નથી, પરંતુ મનના ભીતરના સંતોષમાં છે, તે જ દિવસથી આપણા કષ્ટોનો અંત આવવો શરૂ થઈ જશે.

યાદ રાખો, એક ખાલી હાથવાળો વ્યક્તિ પણ જો સંતોષી છે, તો તે એ સમ્રાટ કરતા ક્યાંય વધુ સુખી છે જે પોતાની અતૃપ્ત ઈચ્છાઓને કારણે આખી રાત ઊંઘી શકતો નથી.