વિશ્વાસ કરતા પહેલા પારખજો! આચાર્ય ચાણક્યએ જણાવ્યું છે કોનાથી રહેવું જોઈએ સાવધ
જીવનની ભાગદોડમાં આપણે અનેક લોકોને મળીએ છીએ, મિત્રતા કરીએ છીએ અને તેમના પર વિશ્વાસ પણ કરીએ છીએ. પરંતુ શું દરેક હસતો ચહેરો વિશ્વાસને પાત્ર હોય છે? આચાર્ય ચાણક્ય, જેમને વિશ્વના મહાન રાજનીતિજ્ઞ અને વિદ્વાનોમાં ગણવામાં આવે છે, તેઓ કહે છે કે ‘અતિ વિશ્વાસ’ (અંધવિશ્વાસ) માણસની બરબાદીનું સૌથી મોટું કારણ બને છે.
ચાણક્ય નીતિ માત્ર રાજનીતિ અને કૂટનીતિ જ નથી શીખવતી, પરંતુ તે આપણને વ્યાવહારિક જીવનમાં ‘છેતરપિંડી’ થી બચવાનો રસ્તો પણ બતાવે છે. આચાર્ય ચાણક્ય માનતા હતા કે જે રીતે સાપ પોતાની પ્રકૃતિ બદલી શકતો નથી, તેવી જ રીતે અમુક સ્વભાવના લોકો પર વિશ્વાસ કરવો એ પોતાની જાતને મુસીબતમાં મૂકવા સમાન છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે તે કયા લોકો છે જેમનાથી આપણે યોગ્ય અંતર રાખવું જોઈએ.
ચાણક્ય નીતિનો તે શ્લોક જે જીવન બદલી શકે છે
આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાની નીતિઓમાં એક ખૂબ જ પ્રભાવશાળી શ્લોક કહ્યો છે:
“નખિનાં ચ નદીનાં ચ શૃંગિણાં શસ્ત્રપાણિનામ્। વિશ્વાસો નૈવ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ રાજકુલેષુ ચ॥”
આ શ્લોકનો સરળ અર્થ: ચાણક્ય કહે છે કે લાંબા નખવાળા હિંસક પ્રાણીઓ, તોફાની નદીઓ, શિંગડાવાળા પ્રાણીઓ અને પોતાની સાથે શસ્ત્રો રાખનારા લોકો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. સાથે જ, રાજકુલ (સત્તા) સાથે જોડાયેલા લોકો અને ચંચળ સ્વભાવની વ્યક્તિઓ સાથે વ્યવહાર કરતી વખતે અત્યંત સાવધ રહેવું જોઈએ. તેમનું વર્તન ક્યારે બદલાઈ જાય, તેનો અંદાજ લગાવવો અશક્ય છે.
1. શસ્ત્રો રાખનારા અને આક્રમક સ્વભાવના લોકો
ચાણક્યના મતે, જે વ્યક્તિ પોતાની પાસે હથિયાર રાખે છે અથવા જેનો સ્વભાવ હંમેશા લડવા-મરવા વાળો હોય છે, તે ક્યારેય વિશ્વાસને પાત્ર હોતી નથી.
-
કેમ સાવધ રહેવું? આવા લોકો પાસે વિવેક (બુદ્ધિ) ની કમી અને આવેશ (ગુસ્સો) ની અધિકતા હોય છે. તેમને પોતાની તાકાત પર ગર્વ હોય છે. નાની એવી વાત પર તેઓ ક્યારે પોતાના શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરી દે અથવા ક્યારે તમને નુકસાન પહોંચાડે, તેનો અંદાજ લગાવી શકાતો નથી.
-
વ્યાવહારિક સલાહ: આવા લોકો સાથે હંમેશા નમ્ર રહો પરંતુ તેમની સાથે અંગત રહસ્યો શેર કરવાનું કે મોટી ભાગીદારી કરવાનું ટાળો. તેમના ક્રોધની જ્વાળામાં તમે વગર કારણે બળી શકો છો.
2. સત્તા, શક્તિ અને રાજનીતિ સાથે જોડાયેલા લોકો
ચાણક્ય પોતે એક બહુ મોટા સલાહકાર હતા, તેથી તેઓ સત્તાના સ્વભાવને સારી રીતે જાણતા હતા. તેમનું કહેવું છે કે જે લોકો રાજકુલ (સરકાર કે ઊંચા હોદ્દા) સાથે સંબંધ ધરાવે છે, તેમના પર આંખ મીંચીને વિશ્વાસ કરવો જોખમી છે.
-
કેમ સાવધ રહેવું? સત્તા અને રાજનીતિનો આધાર ‘સ્વાર્થ’ અને ‘સમય’ હોય છે. સત્તામાં બેઠેલા લોકો પોતાના પદની ગરિમા અને સુરક્ષા માટે ગમે ત્યારે પોતાના નિર્ણયો બદલી શકે છે. આજે જે તમારા મિત્ર છે, તે આવતીકાલે વ્યવસ્થાના દબાણમાં તમારી વિરુદ્ધ ઉભા રહી શકે છે.
-
વ્યાવહારિક સલાહ: શક્તિશાળી લોકો સાથેના સંબંધો ‘સમાનતા’ પર નહીં પણ ‘શિષ્ટાચાર’ પર આધારિત હોવા જોઈએ. તેમની પાસેથી બહુ વધારે અપેક્ષાઓ રાખવી અથવા તેમને પોતાનું બધું જ માની લેવું તમારા માટે માનસિક અને આર્થિક નુકસાનનું કારણ બની શકે છે.
3. ગુસ્સાવાળા અને ચંચળ મનવાળા લોકો
ત્રીજી શ્રેણીમાં તે લોકો આવે છે જેમના મન અને વાણી પર તેમનું નિયંત્રણ હોતું નથી. આચાર્ય ચાણક્યના મતે, જે વ્યક્તિ વાત-વાતમાં પોતાનો સંયમ ગુમાવી દે, તે ક્યારેય તમારો વફાદાર રહી શકતી નથી.
-
કેમ સાવધ રહેવું? ગુસ્સામાં માણસ પોતાની મર્યાદા ભૂલી જાય છે. તે ન માત્ર તમારું અપમાન કરી શકે છે, પરંતુ તમારા ગુપ્ત રહસ્યો પણ જાહેર કરી શકે છે. આવા લોકોનું વર્તન હવામાનની જેમ બદલાતું રહે છે. આજે તેઓ તમારા માટે જાન આપવાની વાત કરશે, તો કાલે કોઈ નાની ગેરસમજમાં તમારા સૌથી મોટા દુશ્મન બની જશે.
-
વ્યાવહારિક સલાહ: આવા લોકો સાથે તેટલો જ સંબંધ રાખો જેટલો જરૂરી હોય. શાંતિ અને સુખદ જીવન માટે આક્રમક અને નકારાત્મક ઉર્જાવાળા લોકોથી અંતર રાખવું એ જ સૌથી મોટી સમજદારી છે.
ચાણક્યની શીખનો સારાંશ
આચાર્ય ચાણક્ય આપણને ‘નફરત’ કરવાનું નહીં પણ ‘સતર્ક’ રહેવાનું શીખવે છે. તેઓ કહે છે કે જે રીતે એક વેગીલી નદીની ઊંડાઈ જાણ્યા વગર તેમાં ઉતરવું જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે, તેવી જ રીતે કોઈના સ્વભાવને સંપૂર્ણ રીતે પારખ્યા વિના તેના પર વિશ્વાસ કરવો એ મૂર્ખામી છે.
સાવધાનીના ત્રણ સુવર્ણ સૂત્રો:
-
કોઈને પણ પોતાના મિત્ર બનાવતા પહેલા તેને મુશ્કેલ સમયમાં પરખો.
-
તમારા ગુપ્ત રહસ્યો ક્યારેય એવી વ્યક્તિને ન કહો જે પોતાની જીભ પર લગામ રાખી શકતી નથી.
-
હંમેશા યાદ રાખો કે માણસનો સ્વભાવ તેના શિક્ષણ કરતા પણ વધુ શક્તિશાળી હોય છે.
ચાણક્ય નીતિ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં સફળ થવા માટે ‘કોને અપનાવવા’ તેના કરતા વધુ જરૂરી એ જાણવું છે કે ‘કોને છોડવા’. જો તમે આ ત્રણ પ્રકારના લોકોથી યોગ્ય અંતર જાળવી રાખો છો, તો તમે તમારા જીવનની અડધી પરેશાનીઓને પહેલા જ ખતમ કરી દો છો. સમજદારી એમાં જ છે કે આપણે બીજાના અનુભવોમાંથી શીખીએ અને આપણા વિશ્વાસની મૂડીને સાચી જગ્યાએ રોકીએ.
